Δημήτρης Κατσορίδας | Μέλος ΔΣ Σωματείου Εργαζομένων ΙΝΕ-ΓΣΕΕ |
Καταρχήν να ευχαριστήσω για την πρόσκληση στο αφιέρωμα που κάνετε σήμερα. Όταν με πήραν τηλέφωνο, καταρχήν, ο Μήτσος ο Λαβατσής και ο Χάρης, και μου είπαν να μιλήσω για τους βασικούς σταθμούς του εργατικού συνδικαλιστικού κινήματος στην Ελλάδα, αντέδρασα. Λέω παιδιά, σε ένα τέταρτο δεν μπορεί να συζητηθεί ένα τέτοιο πράγμα. Είναι θέμα συζήτησης από μόνο του αυτό. Οπότε αυτά που θα πιάσω το υποβαθμίζουν πάρα πολύ. Και ίσως θα έπρεπε κάποια στιγμή να το προγραμματίσετε να κάνουμε μια συζήτηση μόνο με αυτό το θέμα.
Θα μιλήσω για το εργατικό κίνημα της Ελλάδας, το οποίο πραγματικά έχει και πολύ πλούσιους αγώνες, και πρωτότυπα πράγματα που έγιναν ανά διαστήματα, και ζητήματα παθογενειών που έχουν βάθος χρόνου και τα οποία θα τα πιάσω κάπως, θα τα ακροθίξω, καθώς και για το συνδικαλιστικό κίνημα σήμερα. Δηλαδή, πράγματα που θα συζητήσουμε μέσα από την ιστορία, θα δούμε και για ποιο λόγο συμβαίνουν και σήμερα. Τέλος πάντων, θα επιχειρήσω όσο πιο καλύτερα γίνεται να θέσω τα ζητήματα.
Καταρχήν, να πούμε ότι η ιστορία του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα ξεκινά περίπου από τη δεκαετία του 1870, με τα πρώτα σωματεία, όταν οι δύσκολες εργασιακές συνθήκες οδήγησαν στη δημιουργία των πρώτων σωματείων, αλλά και των πρώτων απεργιών, αρχής γενομένης στο Λαύριο και στην Σύρο. Στις αρχές του 20ού αιώνα, με την ανάπτυξη του ελληνικού καπιταλισμού, αλλά και των πρώτων σωματείων, με τον νόμο 281 του 1914 θεσμοθετούνται και τα πρώτα συνδικαλιστικά δικαιώματα. Σκεφτείτε ότι μέχρι περίπου εκείνη την περίοδο στα σωματεία ήταν μαζί εργοδότες και εργαζόμενοι. Οπότε με νόμο του Βενιζέλου αυτό αρχίζει και σπάει. Δηλαδή γίνονται καθαρά εργατικά σωματεία. Και φτάνουμε το 1918 που ιδρύεται η ΓΣΕΕ, που ενοποιεί τον οργανωμένο κόσμο της μισθωτής εργασίας, και η ίδρυσή της αποτελεί βασικό σταθμό στην ιστορία και του εργατικού και του συνδικαλιστικού κινήματος στη χώρα.
Τα επόμενα χρόνια, μετά την ίδρυση της ΓΣΕΕ, τα συνδικάτα και η ίδια η ΓΣΕΕ ζουν μια περίοδο κυβερνητικών παρεμβάσεων, καταστολών, αντιπαραθέσεων, εσωτερικών τριβών και διασπάσεων. Να σκεφτείτε ότι μεταξύ 1929 και 1931-1932 αν θυμάμαι καλά, υπάρχουν στην Ελλάδα τρεις γενικές ομοσπονδίες. Η Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδας, η Ενωτική ΓΣΕΕ, που ήταν κάτω από την επιρροή του ΚΚΕ και τα λεγόμενα ανεξάρτητα συνδικάτα, που ήταν κάτω από την επιρροή των σοσιαλιστών. Μεταξύ 1930 και 1936 έχουμε πολυάριθμες απεργιακές κινητοποιήσεις, μια σειρά κλάδων, επιχειρήσεων, χώρων εργασίας κτλ., με αποκορύφωμα την εργατική εξέγερση του Μάη του 1936 στη Θεσσαλονίκη, η οποία από μόνη της είναι ένα γεγονός προς συζήτηση, γιατί εκεί παρουσιάστηκαν και οι πρώτες, θα λέγαμε, σοβιετικές μορφές στην Ελλάδα, με την κατάληψη της πόλης, με επιτροπές εργατών στα εργοστάσια, στις συνοικίες, με αντιπροσώπους που έβγαζαν στην Κεντρική Απεργιακή Επιτροπή κτλ. Καταστάλθηκε βίαια από τις δυνάμεις του κράτους. Υπήρχαν εννιά νεκροί, μεταξύ αυτών ο εικοσιπεντάχρονος οδηγός Τάσος Τούτσης, για τον οποίο ο Ρίτσος έγραψε τον επιτάφιο, όπως όλοι και όλες γνωρίζετε, συγκλονισμένος με τη μάνα. Αυτή η φωτογραφία η συγκλονιστική, που είναι πάνω από το πτώμα του γιου της η καημένη.
Λίγους μήνες μετά την καταστολή και εφόσον έχουν υπάρξει συλλήψεις και εξορίες πρωταγωνιστών της τότε εξέγερσης, επιβάλλεται η 4η Αυγούστου, η δικτατορία του Μεταξά δηλαδή, όπου αναστέλλονται όλες οι πολιτικές και συνδικαλιστικές ελευθερίες. Να σκεφτείτε ότι την 5η Αυγούστου είχε προγραμματιστεί γενική απεργία πανελλαδική και από τις τρεις γενικές συνδικαλιστικές ομοσπονδίες, οι οποίες τα προηγούμενα χρόνια βρίσκονταν σε μια διαδικασία συζητήσεων και ενοποίησης.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής η ΓΣΕΕ ελέγχεται από τις διορισμένες κατοχικές κυβερνήσεις. Ήταν ελεγχόμενη από την εποχή του Μεταξά ακόμα, και γι’ αυτό είχε μετονομαστεί σε Εθνική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδας και τα Εργατικά Κέντρα σε Εθνικά Εργατικά Κέντρα. Κατά τη διάρκεια, λοιπόν, της Κατοχής, η ΓΣΕΕ εξακολουθεί να ελέγχεται από τα άτομα του προηγούμενου καθεστώτος, αλλά και από τις διορισμένες κατοχικές κυβερνήσεις, με αποτέλεσμα να απομονωθεί ηθικά από την εργατική τάξη. Δημιουργείται το Εργατικό ΕΑΜ. Να θυμίσουμε ότι δημιουργείται πρώτα το Εργατικό ΕΑΜ και μετά το ΕΑΜ, που επί της ουσίας είναι η πραγματική ΓΣΕΕ. Γιατί αν δείτε ποιοι το φτιάξανε το Εργατικό ΕΑΜ, ήτανε αντιπρόσωποι και των τριών συνδικαλιστικών ομοσπονδιών πριν τη δικτατορία. Αυτοί ήταν που παίξανε πρωταγωνιστικό ρόλο στο να φτιαχτεί το Εργατικό ΕΑΜ, το οποίο καταρχήν ενοποίησε την εργατική τάξη.
Έγιναν πάρα πολλές απεργίες μέσα στη διάρκεια της Κατοχής, με τις πιο γνωστές και εμβληματικές των τριαντατικών, των τριών “T”: Τηλέγραφα, ταχυδρομεία, τηλέτυπα. Έγινε απεργία να μην πάνε μετανάστες Έλληνες εργάτες στην Γερμανία, όπως επίσης έγινε απεργία και για να μην ενταχθεί η Μακεδονία στην Βουλγαρία. Ήταν εργατικές απεργίες. Μιλάμε τώρα για πάρα πολλές μικρές, κλαδικές κτλ. Αλλά μιλάμε για κάποιες εμβληματικές απεργίες, οι οποίες ήταν και πρωτόγνωρες σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Δηλαδή η απεργία των τριαντατικών ήταν η πρώτη απεργία που έγινε στην κατεχόμενη Ευρώπη τότε. Επίσης, κατά τη διάρκεια της Κατοχής έγινε και η πρώτη απεργία αστυνομικών υπαλλήλων. Το 50% της αστυνομίας πόλεων ελεγχόταν από το Εργατικό ΕΑΜ και βγάζανε και το “αστυνομικό βήμα”. Και επειδή είχαν συλλάβει κάποιους αστυνομικούς υπαλλήλους που ήταν ΕΑΜίτες, είχε γίνει απεργία, αν θυμάμαι καλά, δεκατρείς ημέρες. Μπορείτε να το φανταστείτε; Μέσα στην Κατοχή, σε πολύ σκληρό καθεστώς, που κινδύνευαν ανά πάσα ώρα και στιγμή να σε σκοτώσουν, οι αστυνομικοί έκαναν απεργία, η οποία κέρδισε κιόλας! Και εκεί διαφημίζουν και το “αστυνομικό βήμα”. Αν κάποια στιγμή κάνουμε συζήτηση για το εργατικό κίνημα, θα σας πω να δείτε και το αστυνομικό βήμα που έχω αντίγραφο.
Ερχόμαστε μετά την Κατοχή, όπου τον Μάρτιο του 1946 πραγματοποιείται το όγδοο συνέδριο της ΓΣΕΕ, το οποίο επίσης αποτελεί σταθμό στην ιστορία του συνδικαλιστικού κινήματος, επειδή κατάφερε να ενοποιήσει την εργατική τάξη, να γίνει με άψογες δημοκρατικές διαδικασίες, κάτι το οποίο αναγνώρισε και ο τότε υπουργός Εργασίας, ο Ανδρέας ο Ζάκας. Ο ΕΡΓΑΣ, ο οποίος ήταν η παράταξη ουσιαστικά της αριστεράς, υπερισχύει στις εκλογικές διαδικασίες μέχρι το συνέδριο της ΓΣΕΕ, αλλά και στο συνέδριο της ΓΣΕΕ σε ποσοστό 80%. Δηλαδή, σάρωνε κυριολεκτικά η αριστερά. Γραμματέας έγινε ο Μήτσος ο Παπαρήγας, ο οποίος μετά τις ανατροπές που έγιναν στη ΓΣΕΕ, τον συλλάβανε και βρέθηκε σκοτωμένος στο κελί του, κρεμασμένος. Λένε ότι αυτοκτόνησε. Ουσιαστικά τον σκότωσαν. Την εγκυρότητα αυτού του συνεδρίου, του όγδοου, προσβάλλει η δεξιά συνδικαλιστική παράταξη, η οποία με την υποστήριξη του κράτους εγκαθιστά στη διοίκηση τη ΓΣΕΕ, απομακρύνοντας όλους τους αριστερούς συνδικαλιστές που πλειοψηφούσαν.
Το συνδικαλιστικό κίνημα στην Ελλάδα, από την ίδρυσή του μέχρι εκείνη τη στιγμή, αλλά και μετά, όπως θα δούμε, σημαδεύτηκε από την εξέλιξη της πολιτικής κατάστασης του τόπου, η οποία χαρακτηριζόταν από τον μη ομαλό πολιτικό και κοινοβουλευτικό βίο. Τα άμεσα αποτελέσματα αυτών των εξελίξεων ήταν η προσπάθεια για την επιβίωση της αυτονομίας των συνδικάτων απέναντι στις κρατικές παρεμβάσεις, οι διώξεις και οι φυλακίσεις αγωνιστών, ο εργατοπατερισμός, τα οποία λάμβαναν χώρα ιδιαίτερα κατά τις περιόδους επιβολής δικτατοριών. Ο μεσοπόλεμος είχε αρκετές κυβερνήσεις δικτατορικές, αλλά και μετά. Έτσι, κατά την περίοδο που ακολουθεί, μετά το όγδοο συνέδριο της ΓΣΕΕ, που παρεμβαίνει το κράτος και αλλάζει την διοίκηση, αρχίζει μια εποχή για τα συνδικάτα, που κυριαρχούν η συνεργασία με τους κρατικούς, παρακρατικούς και εργοδοτικούς μηχανισμούς, οι μεθοδεύσεις και η αλλοίωση της θέλησης των εργαζομένων, όπως επίσης και ο εργατοπατερισμός.
Τον Γενάρη του 1949 γίνονται προσπάθειες από τη συνδικαλιστική αριστερά να αρχίσει να συντάσσεται το συνδικαλιστικό κίνημα και η εργατική τάξη εξωθεσμικά επί της ουσίας. Έτσι, τον Γενάρη του ’49, ακόμα υπήρχε εμφύλιος πόλεμος, ιδρύεται το Κίνημα Ελεύθερου Συνδικαλισμού, το ΚΕΣ, με επικεφαλής τον Δημήτρη τον Στρατή, ο οποίος ήταν συνδικαλιστής σιδηροδρομικός. Ήταν ηγέτης των ανεξάρτητων συνδικάτων που είπα πριν. Το ΚΕΣ λοιπόν, αγωνίζεται για τον εκδημοκρατισμό και την αυτονομία του συνδικαλιστικού κινήματος και αμέσως μετά, το 1950, φτιάχνεται το ΕΣΚΕ, το Εργατικό Συνδικαλιστικό Κίνημα Ελλάδας, όπου το 1955 ιδρύεται μέσα από την ενοποίηση αυτών των δύο συνδικαλιστικών κινήσεων, το Δημοκρατικό Συνδικαλιστικό Κίνημα. Ουσιαστικά αποτελείται από συνδικαλιστικά στελέχη, που συνδέονται με την αριστερά.
Από το 1960 έως και το 1967, που έγινε η δικτατορία των συνταγματαρχών, λαμβάνουν χώρα πάρα πολύ σημαντικά γεγονότα στο συνδικαλιστικό κίνημα, με αποκορύφωμα τον Φλεβάρη του 1962, που δημιουργείται η κίνηση των λεγόμενων “115”. Είναι κίνηση 115 συνεργαζόμενων εργατοϋπαλληλικών οργανώσεων και έμεινε στην ιστορία ως “κίνηση των 115”, η οποία μέχρι το πραξικόπημα του ’67 είχε φτάσει γύρω στα 700 συνδικάτα. Την πρωτοβουλία την πήραν τέσσερις ή πέντε στην αρχή ομοσπονδίες και μετά μπήκανε μια σειρά συνδικάτα. Ουσιαστικά φτιάχτηκε εξωθεσμικά γιατί η ΓΣΕΕ ελεγχόταν από το κράτος με επικεφαλής τον Μακρή. Οπότε τα συνδικάτα, τα οποία ήταν αριστερόστροφα ή κεντροαριστερόστροφα, τα πετούσαν εκτός.
Άρα, το συνδικαλιστικό κίνημα συγκροτείται εξωθεσμικά, μέσα από τέτοιες ενωτικές πρωτοβουλίες, μέσα από τέτοια συντονιστικά, ενώ το κράτος ωθούσε και ήθελε να φτιαχτεί κι άλλη ΓΣΕΕ, δηλαδή θα ήθελε το κράτος τότε να τους ωθήσει να διασπαστούν, να φτιάξουν άλλη ΓΣΕΕ, εντούτοις, εκείνα παλεύανε για μία ΓΣΕΕ μέσα στα εργατικά αιτήματα που είχανε, έβαζαν και τα ζητήματα της δημοκρατίας στο συνδικαλιστικό κίνημα. Με γνήσιες εκλογές, με αντιπροσώπευση, κτλ. Και πράγματι, πίεσαν για τον εκδημοκρατισμό του συνδικαλιστικού κινήματος. Τα 115 προώθησαν πάρα πολλές διεκδικήσεις. Διοργάνωσαν και υποστήριξαν πάρα πολλούς απεργιακούς αγώνες και συνέβαλαν πάρα πολύ επίσης σε κινητοποιήσεις των Ιουλιανών του 1965. Άλλη, επίσης, μεγάλη εργατική κοινωνική κινητοποίηση. Τρεις μήνες σχεδόν η εργατική τάξη και διάφορα κοινωνικά στρώματα βρίσκονται στους δρόμους με εξεγερσιακές διαδικασίες, για το πολιτειακό ζήτημα. Άλλη μια κουβέντα ιδιαίτερη που χρειάζεται να γίνει.
Παρενθετικά να πω ότι στο βιβλίο που επιμελούμαι, τον συλλογικό τόμο αφιερωμένο στο Μίμη τον Λιβιεράτο -ο Μίμης είχε γράψει ένα χρονικό για τα Ιουλιανά γιατί τα έζησε και ο ίδιος- υπάρχει κείμενο για τα Ιουλιανά, για την δράση του Μίμη, για το ημερολόγιο του Μίμη, το οποίο το έχει γράψει ο φίλος μου ο Παναγιώτης ο Κολοβός. Λιγάκι υπομονή, οσονούπω θα εκδοθεί το βιβλίο.
Τα 115 διέκοψαν, βεβαίως, τη λειτουργία τους με το πραξικόπημα. Στην δικτατορία, βεβαίως, τα συνδικάτα πια είναι ελεγχόμενα από το καθεστώς. Αρχίζουν και υπάρχουν κάποιες εργατικές κινητοποιήσεις γύρω στο ’71, ’72, των δημοσιογράφων, στα τρόλεϊ, στην Ολυμπιακή Αεροπορία κτλ. Μάλιστα, ενδιαφέρον έχουν, όσον αφορά την απεργία στα τρόλεϊ, οι λεγόμενες νεκροφόρες, οι οποίες τι κάνανε; Έχει ενδιαφέρον να το συζητήσουμε κάποια στιγμήΙδιαίτερα γιατί θα δούμε και ιδέες που παίρνουν οι άνθρωποι. Δηλαδή, αν για παράδειγμα, το τρόλεϊ από Σύνταγμα – Πειραιά έπρεπε να κάνει μια ώρα, έκανε τρεις ή τέσσερις ώρες να φτάσει. Γι’ αυτό τις λέγανε νεκροφόρες, γιατί πήγαινε με αργό ρυθμό. Σαμποτάριζαν δηλαδή την ίδια την διαδικασία.
Τέλος πάντων, ερχόμαστε μετά τη δικτατορία, το ’74, που παρότι αρχίζουν να αποκαθίστανται οι δημοκρατικές ελευθερίες, εντούτοις στα συνδικάτα εξακολουθούν να υπάρχουν κρατικές παρεμβάσεις, παρεμβάσεις και διαστρέβλωση της συνδικαλιστικής ελευθερίας. Εξακολουθεί η ΓΣΕΕ, η επίσημη, να θέτει εκτός της δύναμής της τα αριστερόστροφα συνδικάτα και ο Καρακίτσιος να ελέγχει τη ΓΣΕΕ. Εκείνη την περίοδο φτιάχνεται και ο νόμος 330 το 1976, που γίνεται αντικείμενο καθολικής αντίδρασης της συνδικαλιστικής αντιπολίτευσης και της Αριστεράς, γιατί κατηγορεί την κυβέρνηση ότι έχει φτιάξει έναν αντεργατικό νόμο, ο οποίος εγκαινιάζει μια πολιτική οργανωτικού ελέγχου των συνδικάτων μέσα από θεσμικές παρεμβάσεις. Έτσι νομιμοποιείται η ανταπεργία, δηλαδή το lock out των εργοδοτών, όπως επίσης νομιμοποιούνται και οι απεργοσπαστικοί μηχανισμοί. Απαγορεύεται η πολιτική απεργία, όπως επίσης απαγορεύεται και η απεργία αλληλεγγύης και επί της ουσίας νομιμοποιούν την οργανωτική διάσπαση των συνδικάτων. Υπήρξε ένα μεγάλο απεργιακό κύμα τότε ενάντια στο νόμο 330, γιατί ήταν πάρα πολύ σκληρός. Ήταν καταπέλτης για την εργατική τάξη, τα συνδικάτα.
Οι απεργιακές κινητοποιήσεις γενικά στην Μεταπολίτευση είναι αγωνιστικές και μεγάλης διάρκειας. Πρωτοστατούν οι βιομηχανικοί εργάτες, οι μεταλλωρύχοι, οι τραπεζικοί, οι εκπαιδευτικοί, οι εργαζόμενοι στην κοινή ωφέλεια. Αναπτύσσεται ένας μαζικός εργοστασιακός συνδικαλισμός στην περίοδο ’75 – ’77 και επειδή μια μεγάλη μερίδα της εργατικής τάξης και των συνδικάτων είναι εκτός της επίσημης ΓΣΕΕ. Η Αριστερά κάνει πάλι αυτό το οποίο ξέρει. Τι; Συντονιστικά. Και φτιάχνει τα ΣΑΔΕΟ, δηλαδή τις Εργαζόμενες Αγωνιστικές Δημοκρατικές Εργατοϋπαλληλικές Οργανώσεις το 1977, ως αντίβαρο στην κυβερνητικά ελεγχόμενη ΓΣΕΕ.
Κάτι αντίστοιχο έγινε και στους δημοσίους υπαλλήλους, που φτιάξανε την ΣΕΔΟ, Συντονιστική Επιτροπή Δημοσιοϋπαλληλικών Οργανώσεων. Ο στόχος του εργοστασιακού συνδικαλισμού, ο οποίος ήταν πάρα πολύ σπουδαίος και πολύ δυναμικός, ήταν η βελτίωση των συσχετισμών μέσα στο εργοστάσιο, ο περιορισμός της δικτατορίας του εργοδότη, η αμφισβήτηση του διευθυντικού δικαιώματος και η κατάκτηση βασικών συνδικαλιστικών ελευθεριών. Ηττήθηκε, βεβαίως. Είναι άλλη επίσης μεγάλη ιστορία οι λόγοι της ήττας του εργοστασιακού συνδικαλισμού.
Και φτάνουμε τελικά το 1981, με την νίκη του ΠΑΣΟΚ, που θεσπίζει τον φιλεργατικό νόμο 1264/1982, που καθιερώνει την απλή αναλογική. Και έτσι ξεκινά μια πορεία, μια περίοδος εκδημοκρατισμού του συνδικαλιστικού κινήματος, η οποία ουσιαστικά επικυρώνεται στο 22ο συνέδριο της ΓΣΕΕ το 1983, που επίσης είναι άλλο ένα συνέδριο ορόσημο στη ιστορία του συνδικαλιστικού κινήματος, γιατί είναι αντιπροσωπευτικό, δημοκρατικό, το πιο δημοκρατικό μετά την περίοδο των πέτρινων χρόνων και πραγματοποίησε σε σημαντικό βαθμό την οργανωτική ενότητα του συνδικαλιστικού κινήματος. Βέβαια, από το ’82 και μετά, παρότι στην αρχή υπάρχει μια κάμψη στον απεργιακό αγώνα λόγω της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ, αρχίζει σιγά σιγά να υπάρχει ανάκαμψη με πρωτεργάτη τον εργοστασιακό συνδικαλισμό των λεγόμενων προβληματικών επιχειρήσεων. Είναι μια σειρά επιχειρήσεις που οι εργοδότες τις παρατάνε και οι εργάτες μπαίνουν και τις καταλαμβάνουν και τις βάζουν σε λειτουργία. Ενώ το ΠΑΣΟΚ ήθελε να βάλει στον Οργανισμό Ανασυγκρότησης των Επιχειρήσεων τριάντα επιχειρήσεις, κάτω από την πίεση των εργατών των προβληματικών επιχειρήσεων, αν θυμάμαι καλά, ενταχθήκανε γύρω στις διακόσιες. Βεβαίως, υπήρχαν και αγώνες στον τραπεζικό κλάδο, στους εκπαιδευτικούς κτλ.
Και η θητεία αυτή της ΓΣΕΕ, που εκλέχτηκε στο 22ο συνέδριο, διακόπτεται με δικαστική παρέμβαση το φθινόπωρο του 1985, όταν η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ ανακοινώνει το σταθεροποιητικό πρόγραμμα λιτότητας. Εκεί υπήρξε τεράστια εσωκομματική κρίση μέσα στο ΠΑΣΟΚ, ιδιαίτερα στα συνδικαλιστικά του στελέχη. Η ΠΑΣΚ, που ήταν συνδικαλιστική του παράταξη, διαγράφει εφτά μέλη της, τα οποία αντέδρασαν στα μέτρα λιτότητας, και τα οποία συμμετέχουν στη διοίκηση της ΓΣΕΕ, και μαζί με τους συνδικαλιστές του ΚΚΕ και του ΚΚΕ Εσωτερικού, αλλάζουν τον συσχετισμό δύναμης μέσα στην ηγεσία της ΓΣΕΕ. Δηλαδή περνάει η πλειοψηφία στη συνδικαλιστική αριστερά. Οι εφτά συνδικαλιστές του ΠΑΣΟΚ δεν ήταν συνδικαλιστές πρωτοβάθμιου σωματείου. Ήταν συνδικαλιστές, πρόεδροι μεγάλων ομοσπονδιών: ΓΕΝΟΠ, ΟΤΕ, ΕΛΤΑ, ΗΔΑΠ. Ήταν μεγάλες ομοσπονδίες. Και το αποκορύφωμα της αριστερής αυτής πλειοψηφίας είναι ότι γίνανε δύο μεγάλες πανελλαδικές απεργίες, η μία στις 24 Οκτώβρη του ’85 και η άλλη στις 14 Νοέμβρη. Η δε συνδικαλιστική αριστερά του ΠΑΣΟΚ μετά από λίγο διάστημα έφτιαξε τη Σοσιαλιστική Συνδικαλιστική Εργατοϋπαλληλική Κίνηση, τη ΣΥΕΚ. Με δικαστική απόφαση ανατρέπεται αυτή η ηγεσία της ΓΣΕΕ και διορίζεται νέα μονοπαραταξιακή, γιατί η συνδικαλιστική αριστερά αρνήθηκε να συμμετάσχει στη διορισμένη διοίκηση.
Έτσι επέρχεται τρομερή διάσπαση μέσα στο συνδικαλιστικό κίνημα και σε επίπεδο ΓΣΕΕ. Και η συνδικαλιστική αριστερά τι κάνει; Κάνει πάντα αυτά τα οποία γνώριζε. Ξανά συντονιστικά. Τη Συντονιστική Επιτροπή Αγώνα. Και εκεί συσπειρώνονται, αν θυμάμαι καλά, είκοσι ομοσπονδίες. Είχε ιδρυθεί από είκοσι ομοσπονδίες, από το Εργατικό Κέντρο Αθήνας, και πάνω από εκατό σωματεία μόνο στην περιοχή της Αθήνας. Είχε φτιαχτεί πάλι η Συντονιστική Επιτροπή Αγώνα έξω από την ΓΣΕΕ, που ήταν μονοπαραταξιακή. Υπήρξε απεργιακό κύμα μέχρι το ’87. Μια έξαρση των αγώνων. Πάλι τραπεζοϋπάλληλοι, ΟΤΕ, τοπική αυτοδιοίκηση, βιομηχανικοί εργάτες κτλ. Και ομαλοποιείται η ρήξη του ’85 στο συνέδριο του 1989, το 25ο συνέδριο, όπου εκεί πέρα πια, μέσα από μια διαδικασίες που γίναν όλα αυτά τα χρόνια, δικαστικές διαμάχες κτλ., ξαναγίνεται ένα συνέδριο, όπου εκπροσωπούνται πάλι όλες οι συνδικαλιστικές παρατάξεις.
Κατά το χρονικό διάστημα από το ’90 και μετά λαμβάνει χώρα αυτό το οποίο όλοι ξέρουμε και βλέπουμε ως η ενσωμάτωση του συνδικαλιστικού κινήματος εντός του πλαισίου του κοινωνικού εταιρισμού και στις στρατηγικές επιλογές του κεφαλαίου. ΟΝΕ, ΕΜΠΡΟ, Ολυμπιακοί Αγώνες και τα λοιπά. Είναι μια περίοδος από το ’90 και μετά, όπου έχουμε την επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού. Αλλά έχετε υπόψιν σας ότι ο νεοφιλελευθερισμός δεν ήταν μόνο οικονομικό μοντέλο, ήταν και πολιτισμικό μοντέλο. Καλλιέργησε δηλαδή τον ατομισμό. Τον ωχαδερφισμό του να βολευτούμε, τα δάνεια, κτλ. Και έγιναν και διάφορα τότε, εκείνη την περίοδο, αν θα παρατηρήσετε από το ’90 και ακόμα και τη δεκαετία του 2000, τα περιοδικά, τα κλικ, ο Κωστόπουλος, αυτή η βαρεμάρα των παλιών δημοσιογράφων, τα κουρασμένα παλικάρια, τα γυμναστήρια, τα καλλίγραμμα σώματα, τα τατουατζίδικα είχαν έξαρση εκείνη την περίοδο, τα σκυλάδικα, κτλ. Ήταν, δηλαδή, μια ξεφτίλα, μια παρακμή πολιτισμική. Την οποία ακόμα την έχουμε, δεν την έχουμε ξεπεράσει, έχει κανονικοποιηθεί. Γιατί έχουν μεγαλώσει γενιές με αυτά τα προτάγματα του νεοφιλελευθερισμού. Δεν είναι κάτι το οποίο έχει αντιστραφεί ως κλίμα, είναι επίσης μια ιδιαίτερη κουβέντα.
Και ερχόμαστε βεβαίως στην εποχή των μνημονίων, όπου τη δράση του του εργατικού κινήματος, των συνδικάτων, ανέκοψαν οι πράξεις νομοθετικού περιεχομένου. Συρρικνώθηκε το εισόδημα, εξαφανίστηκε η προστασία των εργαζομένων, δημιουργήθηκαν στρατιές ανέργων. Υπήρξε βέβαια μια μεγάλη απεργιακή έκρηξη μεταξύ 2010-2012. Στον ιδιωτικό τομέα συνήθως έχουμε κυρίως αγώνες στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, στη χαλυβουργία και στους ναυτεργάτες. Στο στενό δημόσιο τομέα έχουμε απεργίες, κυρίως στον χώρο της υγείας και της τοπικής αυτοδιοίκησης, ενώ στον χώρο της κοινής ωφέλειας έχουμε συνήθως στα ΜΜΜ και στα ΕΛΠΕ. Από εκεί και μετά έχουμε με την επικράτηση των μνημονίων, έχουμε μια πτώση των αγώνων του συνδικαλιστικού κινήματος, το οποίο εξακολουθεί να μας ακολουθεί.
Κάποια συμπεράσματα από αυτά που έχω ήδη αναπτύξει. Θεωρώ ότι μπορούμε να διαπιστώσουμε δύο πράγματα. Πρώτον, ενώ στις περιόδους του Μεσοπολέμου, των πέτρινων χρόνων ’46 – ’74 και στη Μεταπολίτευση έχουμε σαφείς εργατικές ταξικές ταυτότητες, από το 1990 και μετά έχουμε υποχώρηση αυτού του στοιχείου και μια συντηρητική μετατόπιση της συνείδησης της εργατικής τάξης. Για παράδειγμα, ενώ στο Μεσοπόλεμο ο κλάδος πιλότος είναι οι καπνεργάτες, στα πέτρινα χρόνια ο κλάδος πιλότος είναι οι οικοδόμοι. Στη Μεταπολίτευση ο κλάδος πιλότος τα πρώτα χρόνια είναι ο εργοστασιακός συνδικαλισμός και οι οικοδόμοι. Από το ’90 και μετά δεν έχουμε τέτοια αντίβαρα. Δεν υπάρχει δηλαδή κλάδος πιλότος, ο οποίος θα λειτουργεί ως αυτός ο οποίος θα τραβάει και τους υπόλοιπους κλάδους και θα τους δίνει συνείδηση των των καθηκόντων τους και της τάξης της οποίας ανήκουν.
Επίσης, το δεύτερο συμπέρασμα που μπορούμε να βγάλουμε είναι ότι ζητήματα που τα λάνσαραν τα συνδικάτα στο παρελθόν εξακολουθούν ακόμα να ταλανίζουν, όπως για παράδειγμα οι κρατικές παρεμβάσεις. Τα μνημόνια ήταν μια κρατική παρέμβαση, έτσι; Η τάση ενσωμάτωσης στους θεσμούς του κράτους, οι παρατάξεις ως κομματικοί ιμάντες μεταβίβασης. Η γραφειοκρατία, η οποία έχει πάρει διαστάσεις, ο πολυκερματισμός των συνδικάτων, οι συντεχνιακές αντιλήψεις, η έλλειψη οικονομικής αυτοτέλειας. Δηλαδή ζητήματα τα οποία έρχονται από το παρελθόν, εξακολουθούν να μας βασανίζουν. Επίσης, δεν καθόμαστε να μελετήσουμε ποια είναι η δομή της παραγωγής, δηλαδή τον αριθμό και το μέγεθος των επιχειρήσεων, τον μέσο αριθμό των απασχολουμένων ανά επιχείρηση. Να δούμε ποιοι κλάδοι είναι αιχμής, τι ποσοστό εργαζομένων απασχολούν, αν έχουν κερδοφορία ή όχι, ούτως ώστε να πούμε ότι αν αυτός είναι ο κλάδος αιχμής, εκεί να επικεντρωθεί ο αγώνας. Δηλαδή υπάρχει μια παραμέληση του εργατικού στοιχείου, του εργατικού ζητήματος στη χώρα και μια επικέντρωση να δούμε τι ακριβώς παίζει, ούτως ώστε να χαράξουμε στρατηγική. Θεωρώ το ξέσπασμα της πανδημίας, αυτό που ανέδειξε τη μεγάλη σημασία του τομέα της κοινωνικής αναπαραγωγής και θεωρώ ότι αυτός ο οποίος αναδύεται ως κλάδος αιχμής και πιθανολογώ ότι μπορεί να είναι και τα επόμενα χρόνια, είναι ο κλάδος υγείας. Γιατί κατά πως φαίνεται και αυτά τα οποία δείχνουν και οι έρευνες, στα επόμενα χρόνια με την καταστροφή του περιβάλλοντος και με όλα αυτά τα οποία συμβαίνουν, θα έχουμε τεράστια προβλήματα ασθενειών και υγείας. Άρα ο κλάδος αυτός θα παίξει σημαντικό ρόλο και ο κλάδος αυτός είναι κλάδος συγκεντρωμένος. Δεν είναι μικρομεσαία επιχείρηση. Είναι μεγάλα νοσοκομεία που έχουν πολύ κόσμο εκεί πέρα, διαφόρων ειδικοτήτων. Εάν θεωρήσουμε ότι ο κλάδος αυτός είναι σημαντικός, τότε η συνδικαλιστική Αριστερά είναι καλό να επικεντρωθεί εκεί πέρα.
Για να κλείσω λοιπόν, θεωρώ ότι η επιβίωση των συνδικάτων θα εξαρτηθεί από μια νέα κουλτούρα ενότητας και αλληλεγγύης του κόσμου της εργασίας, που θα φτιάξει νέες δομές, που πρέπει να τις βρούμε ποιες είναι αυτές, για να ενταχθούν και κατηγορίες εργαζομένων που είναι εκτός. Νέοι, επισφάλεια, άνεργοι, γυναίκες, μετανάστες. Μιλάμε για μεγάλες κατηγορίες εργαζομένων. Άρα θα πρέπει να βρούμε και τις ανάλογες οργανωτικές μορφές. Για παράδειγμα, είχε ξεκινήσει να το κάνει το ΕΚΑ και το σταμάτησε: Να πηγαίνει να κάνει εκδηλώσεις σε περιοχές. Είχε κάνει στο Περιστέρι, είχε κάνει στην Ιωνία. Δηλαδή να πας στους τόπους κατοικίας, να κάνεις εκδηλώσεις, να φέρεις δηλαδή το εργατικό στοιχείο στον χώρο κατοικίας. Η εκπλήρωση αυτού του αιτήματος ενότητας, δυστυχώς, δεν υπάρχει. Δηλαδή, αν τα προηγούμενα χρόνια η Αριστερά έκανε αυτό το οποίο ήξερε πάντα, συντονιστικά, τώρα δεν υπάρχει.
Αυτό το οποίο συμβαίνει τα τελευταία είκοσι, τριάντα χρόνια είναι πρωτόγνωρο για το ελληνικό συνδικαλιστικό κίνημα. Το ΠΑΜΕ, που είναι ΚΚΕ, η άκρα Αριστερά στην κοσμάρα της, η αναρχία αλλού. Έτσι; Όμως τις απεργίες προκηρύσσει η ΓΣΕΕ, την οποία την βρίζουν. Αλλά κανένας δεν μπορεί να κάνει απεργία χωρίς να προκηρύξει η ΓΣΕΕ. Αλλά όλοι κάνουν ξεχωριστές συγκεντρώσεις. Είναι μια τρέλα! Και αυτό το οποίο έχει παρουσιαστεί δεν είναι συνδικαλιστικά μπλοκ, είναι κομματικά μπλοκ. Εγώ όταν ήμουν πιτσιρίκος και πήγαινα στις συγκεντρώσεις, τα έβλεπα, και οι παλιοί το ξέρουν, μπορούν να το επιβεβαιώσουν. Υπήρχαν συνδικαλιστικά μπλοκ. Τώρα πας κάτω από το μπλοκ του κόμματός σου, της πολιτικής οργάνωσης κλπ. Δηλαδή μιλάμε για πρωτόγνωρα πράγματα. Μιλάμε για εκφυλιστικά, κυριολεκτικά φαινόμενα, χωρίς καμία διάθεση ενότητας, συντονισμού. Είναι προβληματισμοί που τους θέτω και τελικά μόνο το ίδιο το συνδικαλιστικό κίνημα μπορεί να τους λύσει, εάν και εφόσον ανοίξει την κουβέντα, η οποία δεν ανοίγει με τίποτα.
