Η περίοδος 1990-2008 υπήρξε η μήτρα της σημερινής πολιτικής αποσύνθεσης, καθώς σηματοδότησε τη μετάβαση από το «κόμμα των μελών» στο «κόμμα του κράτους». Υπό το πρόσχημα του εκσυγχρονισμού και υπό την ομπρέλα του νεοφιλελευθερισμού ως κυρίαρχης κρατικής ιδεολογίας, το πολιτικό προσωπικό αποσύρθηκε από τις οργανικές του ρίζες (κόμματα, συνδικάτα, τοπικές κοινωνίες), επιλέγοντας να οχυρωθεί εντός του κρατικού μηχανισμού.
Eίναι το εξαγγελθέν «κόμμα Καρυστιανού» άμεση συνέπεια και δημιούργημα του κινήματος των Τεμπών ή αποτελεί την κατάληξη μιας πολύ πιο σύνθετης και πολυεπίπεδης πραγματικότητας; Στο παρόν κείμενο θα ισχυριστούμε ότι το εν λόγω εγχείρημα δεν αποτελεί απλώς τη γραμμική συνέπεια ενός μαζικού κινήματος και των διεκδικήσεών του, ούτε την αυθόρμητη απάντηση σε μια συγκεκριμένη κοινωνική και πολιτική ανάγκη. Αντιθέτως, αναδεικνύεται πρωτίστως ως αποτέλεσμα μιας εμφανούς απουσίας και μιας ευρύτερης εγκατάλειψης του πολιτικού πεδίου.
Συνεπώς, εφόσον το πολυαναμενόμενο αυτό κόμμα λάβει σάρκα και οστά, δεν θα συνιστά μια τυπική ανταπόκριση της πολιτικής προσφοράς στην πολιτική ζήτηση. Θα αποτελεί, αντιθέτως, προϊόν της δομικής κατάρρευσης της πολιτικής ζήτησης και της ταυτόχρονης διάλυσης ενός μεγάλου μέρους της πολιτικής προσφοράς, με τη μορφή του κομματικού συστήματος όπως το γνωρίζαμε μέχρι σήμερα.
Επιλέγουμε να μιλήσουμε συγκεκριμένα για το «κόμμα Καρυστιανού» και όχι γενικά για όλα τα νέα σχήματα που έχουν εξαγγελθεί, όπως το ενδεχόμενο «κόμμα Σαμαρά» ή «κόμμα Τσίπρα», διότι μόνο η περίπτωση της Καρυστιανού φαίνεται να έχει τη δυναμική να αναδιατάξει το συνολικό κομματικό σύστημα. Τα άλλα δύο σχήματα μοιάζουν να προκαλούν επιμέρους συνέπειες σε συγκεκριμένους πολιτικούς χώρους, λειτουργώντας μάλλον ως εσωκομματικές ή ενδοπαραταξιακές διορθώσεις.
Η ποσοτική και ποιοτική έκρηξη της αποχής
Η αύξηση και η έντονη ταξικότητα της αποχής αποτελούν το κλειδί για την κατανόηση των σημερινών εξελίξεων. Στις εθνικές εκλογές του Ιουνίου 2023 και, ακόμη εντονότερα, στις ευρωεκλογές του 2024, η αποχή κατέγραψε ιστορικά ρεκόρ, ξεπερνώντας το 46% το 2023 και αγγίζοντας το 58% το 2024
Η ποιοτική ανάλυση αυτών των στοιχείων αποκαλύπτει ότι η αποχή δεν κατανέμεται ομοιόμορφα στον χάρτη. Είναι σημαντικά υψηλότερη στις λαϊκές γειτονιές (π.χ. Δυτική Αθήνα, Δυτική Θεσσαλονίκη) και στις περιοχές με σχετικά χαμηλά εισοδήματα, συγκριτικά με τα εύπορα προάστια.
Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος της μεταβολής, αρκεί να αναλογιστούμε ότι κατά την πρώτη τριακονταετία της Μεταπολίτευσης η συμμετοχή ήταν εντυπωσιακά υψηλή, ξεπερνώντας σταθερά το 80%. Η αποχή παρέμενε σε χαμηλά επίπεδα (γύρω στο 20%), καθώς ο έντονος και πολωμένος δικομματισμός, σε συνδυασμό με τις ισχυρές κομματικές ταυτίσεις κινητοποιούσαν τους πολίτες.
Η καμπή άρχισε να διαφαίνεται στις εκλογές του 2004, όταν η αποχή ανήλθε στο 23,5%. Το 2007 αυξήθηκε στο 26% και το 2009 στο 29%. Στις εκλογές του 2012 η αποχή εκτοξεύθηκε στο 35%, ενώ ο καταρρακωμένος δικομματισμός δεν έβρισκε απλώς νέους κομματικούς σχηματισμούς για να εκφραστεί, αλλά ακολουθούσε παράλληλα και τον δρόμο της εξόδου από την ίδια την εκλογική διαδικασία.
Μετά τη διάψευση των ελπίδων του πρώτου εξαμήνου του 2015, η αποχή σημείωσε νέο ρεκόρ (43,4%). Σε αυτό ακριβώς το χρονικό σημείο μπορούμε να υποθέσουμε ότι ξεκινά η φάση της «μόνιμης απογοήτευσης» των λαϊκών στρωμάτων. Τα στοιχεία του 2024 δείχνουν πλέον μια χαώδη διαφορά συμμετοχής: στη Δυτική Αττική η αποχή άγγιξε το 62,5%, ενώ στη Β’ Πειραιά και τη Δυτική Αθήνα κινήθηκε σε ανάλογα επίπεδα-ρεκόρ. Πρόκειται για περιοχές που ιστορικά αποτελούσαν τη «δεξαμενή» της Αριστεράς και της Κεντροαριστεράς.
Η ταξικότητα της ψήφου, η αποχή και η αποσύνδεση των λαϊκών κομμάτων από το «πολιτικό παίγνιο» συνθέτουν μια νέα πραγματικότητα. Ο δείκτης Alford, δείκτης ταξικότητας της ψήφου, αποτελεί ένα από τα κλασικότερα εργαλεία για τη μέτρηση της σχέσης ανάμεσα στην κοινωνική τάξη και την κομματική επιλογή.
Ο μετασχηματισμός της ταξικής ψήφου
Διαμορφώθηκε τη δεκαετία του 1960 και ορίζεται ως η διαφορά μεταξύ του ποσοστού της εργατικής τάξης που ψηφίζει κόμματα της Αριστεράς και του αντίστοιχου ποσοστού των μη εργατικών στρωμάτων που προβαίνουν στην ίδια επιλογή. Υψηλές θετικές τιμές υποδηλώνουν ισχυρή ταξική πόλωση, ενώ χαμηλές τιμές δείχνουν αποδυνάμωση της ταξικής ψήφου.
Στις δυτικές Δημοκρατίες, ο δείκτης Alford παρουσίασε σταθερή πτώση από τη δεκαετία του 1980 και μετά, γεγονός που ερμηνεύθηκε ως ένδειξη «αποταξικοποίησης» της πολιτικής. Στην Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή εμφανίστηκε πιο καθυστερημένα, λόγω της μεταπολιτευτικής πόλωσης και της ισχυρής σύνδεσης κοινωνικών στρωμάτων με συγκεκριμένα κόμματα. Κατά τις δεκαετίες του 1980 και του 1990, η εργατική τάξη παρουσίαζε σαφή προτίμηση προς το ΠΑΣΟΚ και αργότερα προς τον ΣΥΡΙΖΑ, διατηρώντας σχετικά υψηλές τιμές Alford.
Ωστόσο, μετά το 2015 ο δείκτης μειώθηκε αισθητά. Τα λαϊκά στρώματα άρχισαν να αποσυνδέονται από τα παραδοσιακά κόμματα εκπροσώπησής τους, χωρίς όμως να μετακινούνται μαζικά προς εναλλακτικούς πολιτικούς φορείς. Αντίθετα, διογκώθηκαν η αποχή και η πολιτική αποστασιοποίηση. Ως αποτέλεσμα, ο δείκτης Alford κατέγραψε χαμηλές τιμές, δημιουργώντας την εσφαλμένη εντύπωση ότι η ταξική ψήφος έχει απλώς εξασθενήσει. Από τα στοιχεία του 2023, φαίνεται ότι η διαφορά στην εκλογική συμμετοχή μεταξύ περιοχών μεσαίων/ανώτερων εισοδημάτων και περιοχών με εργατικά εισοδήματα ανέρχεται στις 15 με 20 μονάδες εντός της Αττικής.
Ενδεικτικά, στις εκλογές του 2009 ο δείκτης Alford έλαβε την τιμή 11,6, ενώ στις εκλογές του 2015 την τιμή 15. Το 2019 υποχώρησε στο 6,8 και το 2023 έπεσε στο 6,1.(1)
Στην ελληνική περίπτωση, η μείωση αυτή δεν σημαίνει την εξαφάνιση της ταξικής πολιτικής, αλλά τον μετασχηματισμό της. Η ταξική διαφοροποίηση εκφράζεται πλέον κυρίως μέσω της αποχής και της αποπολιτικοποίησης, παρά μέσω σταθερών κομματικών επιλογών.
Η διπλή απόσυρση: ηγεσίες και κοινωνία
Η περίοδος 1990-2008 υπήρξε η μήτρα της σημερινής πολιτικής αποσύνθεσης, καθώς σηματοδότησε τη μετάβαση από το «κόμμα των μελών» στο «κόμμα του κράτους». Υπό το πρόσχημα του εκσυγχρονισμού και υπό την ομπρέλα του νεοφιλελευθερισμού ως κυρίαρχης κρατικής ιδεολογίας, το πολιτικό προσωπικό αποσύρθηκε από τις οργανικές του ρίζες (κόμματα, συνδικάτα, τοπικές κοινωνίες), επιλέγοντας να οχυρωθεί εντός του κρατικού μηχανισμού.
Η πολιτική έπαψε να αποτελεί συγκρουσιακό πεδίο και τα κόμματα άρχισαν να συγκλίνουν προγραμματικά. Η στρατηγική αυτή σύγκλιση, προς έναν κοινό «μεσαίο χώρο», άφησε τα λαϊκά στρώματα χωρίς διακριτή πολιτική «φωνή». Οι ηγεσίες έπαψαν να λογοδοτούν στη βάση τους και άρχισαν να επικοινωνούν με το εκλογικό σώμα αποκλειστικά μέσω των κρατικών διαύλων και των ΜΜΕ.
Αυτή η αυτονόμηση των ηγεσιών δημιούργησε ένα «κενό εκπροσώπησης». Οταν η οικονομική κρίση του 2008 έπληξε την Ελλάδα, το κομματικό σύστημα αποδείχθηκε ένα κενό κέλυφος, χωρίς κοινωνικά ερείσματα. Η βίαιη διάλυση του παλαιού δικομματισμού ήταν το νομοτελειακό αποτέλεσμα ενός «διαζυγίου» που είχε οριστικοποιηθεί χρόνια πριν, όταν οι ηγεσίες και οι τεχνοκρατικές ελίτ αποφάσισαν ότι η κοινωνική βάση ήταν περισσότερο «βαρίδι» παρά πηγή νομιμοποίησης.
Ακολούθησε η αναπόφευκτη απόσυρση των λαϊκών στρωμάτων από την πολιτική και τα παραδοσιακά κόμματα, παρά το σύντομο -όπως αποδείχθηκε- «διάλειμμα» του ΣΥΡΙΖΑ μεταξύ 2012 και 2015. Το κενό κέλυφος των λαϊκών κομμάτων εξανάγκασε το πολιτικό σύστημα σε μια πορεία ακραίας εξατομίκευσης. Αν τα κόμματα ήταν κάποτε «συλλογική ιδιοκτησία» κοινωνικών συμφερόντων, σήμερα μετατρέπονται σε «κόμματα-ιδιοκτησίες» προσώπων με, υποτίθεται, υψηλό ηθικό και συμβολικό εκτόπισμα. Κάτι τέτοιο συνιστά περισσότερο μια νέα μορφή ταξικής κυριαρχίας παρά μια απλή εκδήλωση της λεγόμενης μετα-δημοκρατίας.
Σημείωση:
(1) Χ. Βερναρδάκης, Κράτος και Διακυβέρνηση, Εκδόσεις Σάκκουλα 2025.
