Οραματιζόμενες ένα άλλο δίκ(α)ιο

Οραματιζόμενες ένα άλλο δίκ(α)ιο

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Aφορμή για αυτό το κείμενο συνιστά ο προβληματισμός σχετικά με το πώς/εάν μπορούν να διαμορφωθούν μεταβατικά αιτήματα σε σχέση με τη δικαιοσύνη, τη δημοκρατία και τους νόμους.
Καθημερινά γύρω μας παρατηρούμε διάφορες περιπτώσεις αδικίας και έλλειψης δημοκρατίας από την πλευρά του κράτους και γενικότερα των ισχυρών: πολιτικά σκάνδαλα, ατιμωρησία πολιτικών προσώπων, αστυνομική βία και αυθαιρεσία, αυταρχικοί και αντισυνταγματικοί νόμοι, κατευθυνόμενο δικαστικό σύστημα, ποινικοποίηση αγώνων, παραβιάσεις δικαιωμάτων, εργατικά ατυχήματα, ανεργία, ακρίβεια, κερδοφορία λίγων σε βάρος των ζωών των πολλών κ.ο.κ. Ειδικά μάλιστα μετά από το έγκλημα των Τεμπών, η συζήτηση περί “δικαιοσύνης” βρίσκεται στην κορυφή της επικαιρότητας. Κατά συνέπεια, η “δικαιοσύνη” έχει μετουσιωθεί σε βασικό πολιτικό και κοινωνικό αίτημα, που εκφράζει ολόκληρη την κοινωνία.
Από τη μεριά της δε εξουσίας, κάθε φορά που το έλλειμμα δικαιοσύνης και δημοκρατίας τίθεται εμφατικά από τον κόσμο, η κυβέρνηση και οι υποστηρικτές της με περίσσια ευκολία δηλώνουν πως έχουν “εμπιστοσύνη προς τη δικαιοσύνη”, εννοώντας φυσικά τη διορισμένη από εκείνους δικαστική εξουσία, και γνωρίζοντας πολύ καλά πως, ό,τι και να συμβεί, θα μείνουν στο απυρόβλητο.
Το αίτημα της δικαιοσύνης και του εκδημοκρατισμού υιοθετείται και από την Αριστερά και το κίνημα ευρύτερα, που παρά την όποια κριτική ασκούν στο αστικό κράτος, την αστική δημοκρατία και τους νόμους της, δεν είναι λίγες οι φορές που υπερασπίζονται ορισμένες νομοθετικές ρυθμίσεις που ισχύουν και εναντιώνονται στην κατάργησή τους, απαιτούν τη δικαιότερη εφαρμογή ή τροποποίησή τους, ή ακόμη και ζητούν τη θέσπιση νόμων με ορισμένο περιεχόμενο (συνήθως σχετικό με τα δικαιώματα βλ. γάμος ομόφυλων ζευγαριών, προστασία εργαζομένων κλπ).
Η δικαιοσύνη, λοιπόν, και συνακόλουθα η δημοκρατία, αποτελούν πολιτικά αιτήματα, που φανερώνουν το ενδιαφέρον του χώρου μας για τους νόμους και το περιεχόμενό τους (ποιους αφορούν, τι ποινές θέτουν, τι προστατεύουν, τι επιτρέπουν, τι απαγορεύουν) καθώς και για το πως ασκείται η εξουσία στο πλαίσιο του αστικού κράτους.
Είναι λοιπόν φανερό ότι το αίτημα για δικαιοσύνη και εκδημοκρατισμό, που αναδεικνύεται ως μείζων ανάγκη της κοινωνίας, απαιτείται να λάβει ένα άλλο νόημα από αυτό που του δίνουν οι από πάνω.
Προκειμένου να γίνει αυτό όμως πρέπει να (προσπαθήσουμε να) δώσουμε κάποιες πρώτες απαντήσεις σε ορισμένα ερωτήματα: Τι είναι για εμάς τελικά η “δικαιοσύνη” και η “δημοκρατία”, όταν τις προτάσσουμε ως πολιτικά αιτήματα; Γιατί είναι σημαντική η υπεράσπιση ορισμένων προοδευτικών νόμων απέναντι στη θέσπιση μιας αυταρχικότερης μορφής τους; Περιλαμβάνεται η διαδικασία μετασχηματισμού του δικαίου στο μεταβατικό πρόγραμμα; Μπορεί να επιτευχθεί κάποιου είδους ρήξη με την πράξη της νομοθέτησης ή της συνταγματικής αναθεώρησης; Πόσο ριζοσπαστικός μπορεί να είναι ένας νόμος;

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το δίκαιο δεν είναι κάτι μεταφυσικό, που προϋπάρχει πέρα και πάνω από τους ανθρώπους. Αντιθέτως, το δίκαιο αποτελεί προϊόν της κοινωνίας και του εκάστοτε οικονομικοπολιτικού συστήματος που επικρατεί, αποτυπώνοντας τον εκάστοτε συσχετισμό δυνάμεων, τις επικρατούσες αντιλήψεις περί σωστού και λάθους, δικαίου και αδίκου, κι έτσι καθιερώνει ένα συγκεκριμένο status quo που διέπεται από ορισμένη ιδεολογία, που με τη σειρά του έρχεται να οργανώσει την κοινωνία, μέσω κανόνων δικαίου που συμφωνούν με αυτό και το προωθούν. Με λίγα λόγια, το δίκαιο δεν είναι ουδέτερο, φέρει ιδεολογική φόρτιση, ενσαρκώνει πολιτικές επιλογές και εφαρμόζεται με σκοπό την επιδίωξή τους.
Η δημοκρατία, με τη σειρά της, είναι μια έκφανση του αστικού κράτους. Ανάλογα με το βαθμό που οι πολίτες, η κοινωνία, συμμετέχει στην άσκηση της κρατικής εξουσίας, κι ανάλογα πόσες ελευθερίες και δικαιώματα αναγνωρίζονται στους πολίτες, αντίστοιχα κυμαίνεται και η ένταση της αυταρχικότητας ή μη του πολιτικού συστήματος.
Το δίκαιο, λοιπόν, στο βαθμό που καθορίζει δικαιώματα και οριοθετεί την κρατική εξουσία έχει σαφώς πολιτική διάσταση, καθώς σχετίζεται με ζητήματα δομής κράτους, εξουσίας, δικαιωμάτων και, τελικά, δημοκρατίας. Συνεπώς, οποιαδήποτε συζήτηση για τη δικαιοσύνη και τη δημοκρατία δεν μπορεί παρά να ξεκινά από τη συζήτηση για το κράτος.
Με βάση τα παραπάνω είναι σαφές ότι πρέπει να εξηγήσουμε τι εννοούμε όταν μιλάμε για “δικαιοσύνη” και “δημοκρατία” ως πολιτικά αιτήματα.

ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΟΥΝ ΟΙ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΓΙΑ ΕΜΑΣ;

Υπάρχουν δύο επίπεδα στη συζήτηση του τί είναι δικαιοσύνη και δημοκρατία: το πρώτο επίπεδο αφορά στο πως μπορεί η Αριστερά μας να διατυπώσει αιτήματα που θα κάνουν την κοινωνία πιο δίκαιη και δημοκρατικότερη στο τώρα^[1]. Το δεύτερο επίπεδο αφορά το πως φανταζόμαστε ότι θα λειτουργούν αυτές οι έννοιες στο πλαίσιο της “ιδανικής κοινωνίας”, της κομμουνιστικής κοινωνίας (πχ θα υφίσταται η έννοια του Νόμους ποιός θα νομοθετεί; ποιος θα εφαρμόζει/επιβάλλει τους νόμους; θα υπάρχουν δικαστήρια; πως θα ασκείται η εξουσία; θα γίνονται εκλογές; κλπ). Δεδομένου ότι το δεύτερο επίπεδο είναι πιο περίπλοκο, αλλά με τα μάτια στραμμένα σε αυτό, το βάρος θα δοθεί στο πρώτο επίπεδο και στην προσπάθεια να σκεφτούμε ορισμένα αιτήματα μεταβατικού προγράμματος που αφορούν τη δικαιότερη και δημοκρατικότερη διάρθρωση της κοινωνίας.
Σε πρώτο επίπεδο, λοιπόν, νομίζω ότι όταν μιλάμε για δικαιοσύνη εννοούμε, μεταξύ άλλων, την ύπαρξη ενός δικαστικού συστήματος αδέσμευτου από πολιτικές επιρροές, που να λογοδοτεί στο λαό, την ισονομία και την ισοπολιτεία (να μη διαφεύγουν πχ οι ισχυροί από την επιβολή του νόμου), το να απολαμβάνουν όλοι και όλες τις συνταγματικές ελευθερίες, τόσο ατομικά όσο και συλλογικά (πχ συνέρχεσθαι, έκφραση), να έχουν πρόσβαση στις βασικές ανθρώπινες ανάγκες (στέγη, τροφή κλπ) και γενικώς εννοούμε την τοποθέτηση των ανθρώπινων ζωών πάνω από τα κέρδη.
Στο ίδιο επίπεδο, όταν μιλάμε για δημοκρατία πιστεύω ότι εννοούμε τη μεγαλύτερη συμμετοχή των πολιτών στη λήψη αποφάσεων, τον έλεγχο των κυβερνώντων από τη βάση (ενάντια σε μορφώματα όπως το “επιτελικό κράτος”), αποκέντρωση και αυτοδιοίκηση.

ΤΙ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΔΙΕΚΔΙΚΗΣΟΥΜΕ;

Αρχικά, πρέπει να γίνει η παραδοχή πως η απαίτηση για δικαιότερους νόμους, δικαιότερη διάρθρωση του δικαστικού συστήματος (βλ. επιλογή ανώτατων δικαστών από την κυβέρνηση) κλπ είναι ορθή και αναγκαία, και ταυτόχρονα καθόλου ρεφορμιστική. Κι αυτό, καθόσον είναι σημαντικό να διεκδικούμε την βελτίωση της καθημερινής μας ζωής στο τώρα. Την ίδια στιγμή, όμως, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι διαδικασίες όπως πχ η συνταγματική αναθεώρηση, παρότι μπορούν να συνοδευτούν από προοδευτικές ρυθμίσεις και αλλαγές στο Νόμο, παραμένουν άκρως θεσμικές διαδικασίες, άρρηκτα συνδεδεμένος με το κράτος και τη δομή του. Με άλλα λόγια, η θεσμική οδός της νομοθέτησης (νομοθετική διαδικασία, διαδικασία συνταγματικής αναθεώρησης – Βουλή) προς το προοδευτικότερο είναι απολύτως απαραίτητες, αλλά δεν συνιστούν τις μόνες οδούς σε εκείνο τον δρόμο του αγώνα και της ανατροπής του βάρβαρου συστήματος στο οποίο ζούμε.
Δίχως αυταπάτες λοιπόν, είναι σημαντικό στο παρόν σύστημα κρατικής δομής και κατανομής της εξουσίας, και όσο ισχύει το αστικό δίκαιο, η κουβέντα περί δικαιοσύνης και δημοκρατίας να προσανατολίζεται σε συγκεκριμένα αιτήματα νομοθετικών αλλαγών και κατοχύρωσης δικαιωμάτων και θεσμών, τα οποία θα μεταφραστούν σε μεταβατικό πρόγραμμα και θα διευκολύνουν τους μελλοντικούς κοινωνικούς αγώνες.
Πρέπει, λοιπόν, πέρα από τη διεκδίκηση νομοθεσίας υπέρ των εργαζόμενων τάξεων και των αναγκών τους π.χ. κατάργηση νόμου Χατζηδάκη και Κεραμέως για εργασιακά, προστασία κατοικίας, δίκαιη φορολογία (και που να ανοίξουμε το θέμα της ποινικής και σωφρονιστικής νομοθεσίας …) κλπ, να δοθεί έμφαση στην διεκδίκηση της αύξησης των λεγόμενων “θεσμικών αντιβάρων” απέναντι στην κρατική εξουσία και αυθαιρεσία^[2].
Ποια είναι τα αντίβαρα απέναντι στην αυθαιρεσία των κυβερνήσεων; Ένα αντίβαρο είναι πράγματι μια ανεξάρτητη δικαστική εξουσία, στη λογική της διάκρισης των εξουσιών. Ωστόσο, την ίδια στιγμή, είναι γνωστό ότι λίγες είναι οι περιπτώσεις που οι καταπιεσμένοι βρήκαν το δίκιο τους στα δικαστήρια. Ακόμη κι όταν αυτό συνέβη, το κίνημα ήταν εκείνο που άσκησε πίεση και πέτυχε το αποτέλεσμα της δικαστικής απόφασης (βλ. καταδίκη Χρυσής Αυγής χάρη στο ακούραστο αντιφασιστικό κίνημα). Άλλωστε, η δικαστική εξουσία παραμένει πτυχή της κρατικής εξουσίας, και πάντοτε στόχος της θα παραμένει η διαφύλαξη του συμφέροντος των κυβερνώντων.
Για το λόγο αυτό είναι κρισιμότερο να μιλήσουμε για τα κοινωνικά αντίβαρα απέναντι στην κρατική εξουσία, τα οποία, ασφαλώς, θέλουμε να διεκδικήσουμε να κατοχυρωθούν θεσμικά. Ειδικότερα, όταν μιλάμε για θεσμικά/κοινωνικά αντίβαρα, ως πολιτικό αίτημα για τη δικαιοσύνη και τη δημοκρατία, πρέπει να εννοούμε την ενίσχυση της συμμετοχής του λαού στην άσκηση της κρατικής εξουσίας^[3]. Στην έννοια της συμμετοχής συμπυκνώνεται όλος ο προβληματισμός που συνδέεται με τα προβλήματα της νομιμοποίησης και της αντιπροσώπευσης κι εκφράζει την κοινωνικοπολιτική αξίωση εκδημοκρατισμού των σχέσεων μεταξύ βάσης και εξουσίας^[4] και πιο ισόρροπης κατανομής της δύναμης μεταξύ δημόσιας/κρατικής εξουσίας και κοινωνίας. Η συμμετοχή στη δημόσια διαδικασία αποφάσεων, επομένως, αξιώνει την χειραφέτηση των υποτελών και των φορέων έκφρασης συλλογικής δράσης (σύλλογοι, σωματεία, συνδικαλιστικές οργανώσεις, πολιτικά κόμματα, συνεταιρισμοί κ.ά.), μέσα από την ικανοποίηση των συμφερόντων του στο δημόσιο πολιτικό επίπεδο, λειτουργώντας τελικά ως αντιστάθμισμα ενάντια στην τάση γραφειοκρατικής και συγκεντρωτικής λήψης των δημόσιων αποφάσεων.
Ειδικότερα, υπό τον όρο «συμμετοχή» νοείται, αφενός, η θεσμοποιημένη παρουσία των πολιτών και των ομάδων των πολιτών στις δημόσιες αποφάσεις, μέσω συλλογικοτήτων, φορέων και φυσικά του δικαιώματος της ψήφου. Αφετέρου όμως συμμετοχή συνιστά και κάθε δραστηριότητα, ενέργεια και διεργασία που υιοθετείται από ένα άτομο ή μια ομάδα ατόμων στο πλαίσιο του κοινωνικού συνόλου αναφορικά με θέματα που αφορούν τα κοινά, χωρίς σχέση με τους αιρετούς αντιπροσώπους του λαού ή τους αρμοδίους κρατικούς φορείς, με σκοπό την ενημέρωση και τον επηρεασμό της χάραξης πολιτικών από τα αρμόδια προς τούτο κέντρα εξουσίας σε τοπικό και εθνικό επίπεδο, καθώς επίσης και τη διαμόρφωση του πολιτικού, οικονομικού και εν γένει κοινωνικού βίου και του σχετικού κανονιστικού πλαισίου.
Το εν λόγω αίτημα για ενίσχυση των συμμετοχικών διαδικασιών του ισχύοντος συνταγματικού πολιτεύματος μπορεί να λάβει πολλές μορφές: Αρχικά, πρέπει να αφορά την ανεπιφύλακτη κατοχύρωση των δικαιωμάτων συλλογικής δράσης, τα οποία έχουν ιστορικά κατακτηθεί με αγώνες, όπως είναι η συνδικαλιστική ελευθερία, η ελευθερία των διαδηλώσεων, το δικαίωμα στην απεργία. Μέσω αυτών των δικαιωμάτων η εργατική τάξη και οι καταπιεσμένοι μπορούν να διεκδικήσουν και επιμέρους δικαιώματα όπως η παιδεία, η υγεία, η ασφάλιση κλπ. Σήμερα που το δόγμα “τάξη και ασφάλεια” επικρατεί, όλες οι εγγυήσεις των ατομικών ελευθεριών καταργούνται, καθώς σημασία πλέον δεν έχει να προστατευτούν οι πολίτες από τις καταχρήσεις εξουσίας, αλλά να θωρακιστεί το κράτος από την κριτική των πολιτών.
Ταυτόχρονα, ως κοινωνικά αντίβαρα μπορούν (πρέπει) να λειτουργήσουν και θεσμοί δημοκρατίας της βάσης και αυτοδιαχείρισης, όπως είναι τα δημοψηφίσματα (ιδίως τοπικά), οι επιτροπές κατοίκων συμπληρωματικά στα δημοτικά συμβούλια, θεσμοί δημόσιας διαβούλευσης και ουσιαστικού κοινωνικού πλουραλιστικού διαλόγου κλπ. Γενικώς πρέπει να αποτελεί αίτημα η θέσπιση νέων θεσμών άμεσης και ενεργητικής συμμετοχής των λαϊκών μαζών στη λήψη αποφάσεων και γενικότερα στον έλεγχο των κοινών υποθέσεων, η αναγνώριση νέων υποκειμένων και νέων μορφών πολιτικής δραστηριότητας, όπως για παράδειγμα τα αυτόνομα κοινωνικά κινήματα (τα οποία, πολλές φορές, ποινικοποιούνται ως προς τη δράση τους), ώστε, με όλα αυτά, να αναχαιτισθεί το φαινόμενο του κρατισμού που οδηγεί στον αυταρχισμό^[5].
Πράγματι, τα κοινωνικά κινήματα μπορούν να έχουν εγγυητική και ανασχετική λειτουργία ενάντια σε μια ενδεχόμενη αυταρχική μετεξέλιξη της εκτελεστικής εξουσίας [ακόμη και (ότ)αν ο δικός μας χώρος πάρει την εξουσία]. Λειτουργούν ως αντίβαρα, συμβάλλοντας στη διεύρυνση της δημοκρατίας, ώστε να γίνει ουσιαστικότερη και να μην εξαντλείται στην περιοδική άσκηση του δικαιώματος ψήφου. Άλλωστε, η συμμετοχική δημοκρατία αποτελεί διακηρυγμένο στόχο του ίδιου του αστικού Συντάγματος και η δημοκρατική αρχή ερμηνεύεται ως ρήτρα ανοιχτή σε κάθε νέα μορφή πραγμάτωσης της ιδέας της λαϊκής συμμετοχής στην εξουσία^[6], ενώ παράλληλα η θεωρητική προσέγγιση της λαϊκής κυριαρχίας ορίζεται από την έννοια της άμεσης δημοκρατίας^[7].
Η διεκδίκηση της θέσπισης θεσμών που θα λειτουργούν ως κοινωνικά αντίβαρα στην πολιτική εξουσία πάνε χέρι χέρι με γενικότερες νομοθετικές τροποποιήσεις υπέρ των υποτελών και καταπιεσμένων, πχ με τη μείωση του χρόνου εργασίας, αύξηση μισθών, ώστε οι υλικές συνθήκες της ζωής των εργαζόμενων να τους επιτρέπουν την ενασχόληση με την πολιτική δράση, ώστε η τελευταία να μην αποτελεί μονάχα προνόμιο των προνομιούχων. Σκοπός, λοιπόν μέσα από τη διεκδίκηση της αύξησης των θεσμικών αντιβάρων είναι να διεκδικήσουμε να έχουμε και τον απαραίτητο ελεύθερο χρόνο ώστε να οργανωθούμε, να αγωνιστούμε^[8].
Συνεπώς, είναι σημαντικό να ζητάμε την εξασφάλιση της λειτουργίας θεσμών και μορφών λαϊκού ελέγχου που παρεμποδίζουν την κατάχρηση εξουσίας. Κι αυτό καθώς ο ρόλος ανάσχεσης των τάσεων αυτονόμησης της εκτελεστικής εξουσίας εναπόκειται στο λαϊκό παράγοντα. Σε τελική ανάλυση, εφόσον το δίκαιο λειτουργεί ως συμπυκνωτής ενός συγκεκριμένου συσχετισμού κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων, ουσιαστική εγγύηση ανατροπής αυτού του συσχετισμού αποτελούν οι αγώνες των εξουσιαζομένων^[9], οι οποίοι αφήνουν παρακαταθήκες για τους επόμενους αγώνες του κινήματος και ταυτόχρονα αφήνουν το χνάρι τους στους κρατικούς θεσμούς – μην ξεχνάμε ότι και το ίδιο το δικαίωμα ψήφου γενικεύτηκε χάρη στους λαϊκούς αγώνες..
Σημειώνεται, βέβαια, πως τα παραπάνω δεν καθιστούν περιττές τις μεταρρυθμίσεις στις αντιπροσωπευτικές δομές, ιδίως στα κόμματα και στο εκλογική σύστημα (πχ κατάργηση ενισχυμένης αναλογικής.

ΕΝΑ ΣΧΟΛΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ

Σε όλη αυτή τη συζήτηση περί δημοκρατίας και δικαιοσύνης, το Σύνταγμα, ως νομοθετικό κείμενο, βρίσκεται σε περίωπτη θέση. Παρότι αποτελεί το θεμελιώδη κανόνα του αστικού κράτους, τον καταστατικό του, ουσιαστικά, χάρτη, χαίρει σεβασμού από την κοινωνία. Ουκ ολίγες φορές η Αριστερά, στο πλαίσιο του αιτήματος για δικαιοσύνη και δημοκρατία, έχει αφιερώσει ολόκληρους αγώνες για την προστασία των διατάξεών του (βλ., εννοείται, τον αγώνα ενάντια στην αναθεώρηση του αρ. 16).
Η υπεράσπιση του θεμελιώδους αυτού νόμου του αστικού κράτους έχει νόημα, υπό την έννοια της υπεράσπισης των δικαιωμάτων που πέτυχε και αποτύπωσε στο συνταγματικό κείμενο ένας συγκεκριμένος συσχετισμός δυνάμεων, που αγωνίστηκε και πάλεψε για τα δικαιώματα αυτά (παρά το γεγονός ότι η εξουσία των κυβερνώντων και των αστικών τάξεων εν τέλει διατηρείται μέσω του Συντάγματος).
Αναφορικά με το παράδειγμα για το άρθρο 16, η υπεράσπιση του συνταγματικού κεκτημένου της δημόσιας παιδείας έχει σημασία γιατί η προσπάθεια για καθιέρωση μιας πλήρως εμπορευματοποιημένης, ιδιωτικοποιημένης και αυταρχικής τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, πέρα από άδικη και ενάντια στις ανάγκες των από κάτω, θέλει να ακυρώσει τις υποχωρήσεις του συστήματος απέναντι στο φοιτητικό κίνημα.
Το Σύνταγμα, λοιπόν, πρέπει να το αντιλαμβανόμαστε όχι ως πανάκεια, αλλά ως ένα αίτημα πολιτικής ελευθερίας, ένα ζητούμενο για μια διαρκώς εμβαθυνόμενη και διευρυνόμενη δημοκρατία, μια τεχνική της ελευθερίας και της δημοκρατίας, που δίνει χώρο σε όσες από τα κάτω πρακτικές και μεθόδους προσπαθούν να πετύχουν ακριβώς αυτό^[10].

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Ο ΝΟΜΟΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ, ΟΧΙ ΩΣ ΑΥΤΟΣΚΟΠΟΣ

Στο πλαίσιο του παρόντος τρόπου οργάνωσης της κοινωνίας, το δίκαιο πρέπει να λειτουργεί όσο το δυνατόν γίνεται περισσότερο χειραφετητικά (χωρίς να ξεχνάμε φυσικά ότι νόμος δίχως μηχανισμό επιβολής του δεν νοείται) δίνοντας τη δυνατότητα στους εξουσιαζόμενους να προχωρήσουν στην κοινωνικοποίηση του κράτους, μικραίνοντας το χάσμα μεταξύ των κέντρων λήψης των αποφάσεων και της κοινωνίας, να εδραιώσουν μια διαφορετική σχέση μεταξύ τους ως μέλη της κοινωνίας (εννοείται πέρα και πάνω από φυλετικές/έμφυλες/κοινωνικές διακρίσεις) και να επανανοηματοδοτήσουν την έννοια της πολιτειότητας, δηλαδή του τι σημαίνει να είναι κανείς πολίτης και μέλος μιας κοινωνίας, δίνοντάς της μια στασιαστική νοηματοδότηση. Τελικά, το δίκαιο πρέπει να μην αφορά μονάχα τη διευκόλυνση των εργατικών τάξεων να συμμετέχουν στους θεσμούς αλλά και να παρέχει τους από κάτω τη δυνατότητα να αμφισβητήσουν και να στραφούν εναντίον των θεσμών ευθέως, μέσα από επαναστατικές πρακτικές.
Συνοψίζοντας, και ενόψει της εξαγγελθείσας συνταγματικής αναθεώρησης, η συγκυρία μας θέτει το καθήκον να εναντιωθούμε σε κάθε προσπάθεια της κρατικής εξουσίας να “τελειώνει” με τους συμβιβασμούς και τις παραχωρήσεις, τις αποτυπωμένες νομικά, που έκανε για τους από κάτω, εξαιτίας των αγώνων που αυτοί έκαναν (δεν είναι τυχαίο που κομβικές κατακτήσεις της μεταπολίτευσης, όπως η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων, η δημόσια δωρεάν παιδεία, τίθενται στο στόχαστρο). Επομένως, ο ρόλος της Αριστεράς μας δεν είναι να είναι φύλακας του Συντάγματος γενικώς και αορίστως, καθώς αυτό παραμένει ένας νόμος του αστικού κράτους. Από το Σύνταγμα οφείλουμε να υπερασπιστούμε τα δικαιώματα που αποτυπώνονται στο κείμενό του και κατακτήθηκαν χάρη στους αγώνες μας, καθώς αυτές οι αποτυπώσεις μπορούν να λειτουργήσουν, ανά περιόδους και περιπτώσεις, ενάντια στο σύστημα^[11]. Ταυτόχρονα, το να διεκδικούμε νομοθετικές ρυθμίσεις (είτε μιλάμε για τον κοινό νόμο είτε για το Συνταγμα) προοδευτικότερες και προς διασφάλιση των αναγκών μας (πχ συνταγματικη κατοχύρωση της προστασίας της στέγης, επαναφορά ΣΣΕ κλπ) είναι πολύ σημαντικό, ωστόσο δεν πρέπει να αποτελεί για εμάς το τέλος του δρόμου των διεκδικήσεων – αντιθέτως, πρέπει να αντιλαμβανόμαστε τις όποιες νομικές κατοχυρώσεις των διεκδικήσεων μας ως την αφετηρία της διεύρυνσης της δικαιοσύνης και της δημοκρατίας σε όλα τα επίπεδα (πολιτικό, κοινωνικό, οικονομικό), με προοπτική την ανατροπή του υπάρχοντος συστήματος οχι θεσμικά, αλλά από τα κάτω.
Στο δρόμο προς μια άλλη κοινωνία, αλλά και στην κοινωνία αυτή που ονειρευόμαστε, πρέπει όχι μόνο να αυξηθούν οι εγγυήσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων των από τα κάτω, αλλά κιόλας αυτές οι εγγυήσεις, προοδευτικά, από απλές εγγυήσεις νομικού χαρακτήρα (που συχνά μένουν «στα χαρτιά», καθώς είναι έρμαια της κρατικής εξουσίας που αποσκοπεί μονάχα στο δικό της συμφέρον) πρέπει να γίνουν στοιχείο των ίδιων των κοινωνικών σχέσεων.

28-05-2026 | Μαριαλένα Βεζυράκη, ΣΒ Βορειοδυτικών

Υ.Γ.: Προτρέπω να διαβαστεί η εξαιρετική Εισήγηση του Χαράλαμπου Κουρουνδή, Διδάκτορα Νομικής ΑΠΘ, μέλος του ΔΣ του Δικηγορικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης στη διάλεξη που πραγματοποίησε η Κομμουνιστική Απελευθέρωση στην Αθήνα στις 13 Μαρτίου 2026 με θέμα: Η έννοια της δικαιοσύνης σήμερα: Πολιτικές και θεωρητικές επισημάνσεις, την οποία μπορείτε να βρείτε εδώ: https://epda.gr/2026/04/18/marxismos-dikaiosyni-kai-syntagma-toy-ch-koyroyndi/, και η οποία αποτέλεσε σημαντική πηγή έμπνευσής μου για το κείμενο αυτό.

^[1] Συγκεκριμένα, μιλάω για μια συνθήκη στην οποία μπορεί να μην έχει συγκροτηθεί συντακτική συνέλευση και το αστικό κράτος δεν έχει ακόμη διαλυθεί.

^[2] Στο πλαίσιο του αστικού κράτους, η κουβέντα περί ενίσχυσης των θεσμικών αντιβάρων, ενόψει και της συνταγματικής αναθεώρησης, στρέφεται προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης του “διακοσμητικού ρόλου” του Προέδρου της Δημοκρατίας. Τι είδους θεσμικό αντίβαρο μπορεί να αποτελέσει, όμως, ένα μονοπρόσωπο όργανο του κράτους, ο ρόλος του οποίου, για πολλούς νομικούς, είναι συνέχεια του ρόλου του Μονάρχη;

^[3] Σύμφωνα, άλλωστε, με το ίδιο το αστικό Σύνταγμα, το δημοκρατικό πολίτευμα στηρίζεται σε ορισμένες οργανωτικές βάσεις, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει η δημοκρατική αρχή και το συμπλήρωμά της, η λαϊκή κυριαρχία (βλ. αρ. 1 παρ. 1 Συντάγματος). Σύμφωνα με αυτές, ανώτατο και κυρίαρχο όργανο, από το οποίο και υπέρ του οποίου πηγάζουν όλες οι εξουσίες, είναι ο λαός, και η όποια πολιτική απόφαση οφείλει να εκφράζει τη θέληση του – πάντα με σεβασμό προς τα δικαιώματα όλων των πολιτών

^[4] Παραράς (επιμ.) Φιλελευθερισμός και Κοινωνική Δικαιοσύνη, 1994, σ. 123-151. Για την έννοια της συμμετοχής στην ελληνική έννομη τάξη, βλ. Α. Γέροντα, Η συμμετοχή των πολιτών και των κοινωνικών φορέων στη διαδικασία λήψης διοικητικών αποφάσεων, 1986, σ. 149 επ.

^[5] Α. Μάνεσης, Η συνταγματική αναθεώρηση του 1986,σελ. 143-144.

^[6] Βλ. και Α. Μανιτάκη, «Η δημοκρατική αρχή στο έργο του Αριστόβουλου Μάνεση και οι λογικές και ιστορικές προεκτάσεις της» σε Χαρμόσυνο Αριστόβουλου Μάνεση Αριστόβουλου Μάνεση ΙΙ Μελέτες Συνταγματκού Δικαίου και Φιλοσοφίας του Δικαίου, εκδ. Σάκκουλα 1998, σελ. 348-349 και την εκεί παραπομπή στη σύμφωνη γνώμη του καθηγητή Γ. Κασιμάτη.

^[7] Σύμφωνα με τον Α. Μάνεση, «η τελεία δημοκρατία είναι άμεσος», βλ. Α. Μάνεσης, Αι εγγυήσεις τηρήσεως του Συντάγματος, τ. ΙΙ΄, Αφοί Π. Σάκκουλα, Αθήναι-Θεσσαλονίκη, 1965, σελ. 64. Την ίδια σκέψη επαναλαμβάνει και παρακάτω, στην αρχή της πραγμάτευσής του για την αντιπροσωπευτική δημοκρατία, τονίζοντας ότι «η άμεσος δημοκρατία αποτελεί την τελειοτέραν εφαρμογήν της αρχής της λαϊκής κυριαρχίας» (ό.π., σελ. 174, σημ. 3).

^[8] Εισήγηση Χαράλαμπου Κουρουνδή, Διδάκτορα Νομικής ΑΠΘ, μέλος ΔΣ Δικηγορικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης-ΔΣΘ, στη διάλεξη που πραγματοποίησε η Κομμουνιστική Απελευθέρωση στην Αθήνα στις 13 Μαρτίου 2026 με θέμα: Η έννοια της δικαιοσύνης σήμερα: Πολιτικές και θεωρητικές επισημάνσεις,

Μαρξισμός, δικαιοσύνη και Σύνταγμα (του Χ. Κουρουνδή)

^[9] Βλ. Χ. Τσαϊτουρίδη, Οι κρατούντες. Οι εξουσιαζόμενοι. Το κράτος δικαίου. Μια κριτική προσέγγιση στις βασικές υπο-θέσεις του έργου του Αριστόβουλου Μάνεση σε Χαρμόσυνο Αριστόβουλου Μάνεση ΙΙ Μελέτες Συνταγματκού Δικαίου και Φιλοσοφίας του Δικαίου, εκδ. Σάκκουλα 1998, σελ. 217.

^[10]Εναρκτήριο μάθημα Συνταγματικού Δικαίου του Αριστόβουλου Μάνεση στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης στις 21.03.1962 στο Α.Ι. Μάνεση, Συνταγματική Θεωρία και Πράξη, Θεσσαλονίκη 1980: εκδ. Σάκκουλα.

^[11] Εισήγηση Χαράλαμπου Κουρουνδή, ο.π.