Ο άνθρωπος και το έργο του
Ο Δημήτρης Μπάτσης ήταν νομικός και οικονομολόγος με αριστερές πεποιθήσεις, που εκτελέστηκε το 1952 μαζί με τον Νίκο Μπελογιάννη. Το βιβλίο του «Η Βαρειά Βιομηχανία στην Ελλάδα» (εκδ. «Τα νέα βιβλία Α.Ε.», Αθήνα, Μάιος 1947)[1] είναι έργο βαθιάς και μακράς πνοής, μοναδικό και εξαιρετικά δύσκολο στη μελέτη του, ακριβώς επειδή προαπαιτεί πολύπλευρη γνώση. Γράφτηκε εν μέσω εμφυλίου, σε μια χώρα που δεν είχε σχεδόν τίποτα σε επίπεδο βασικών υποδομών: ελάχιστα χιλιόμετρα σιδηροδρόμων, ελάχιστη βιομηχανία και ανύπαρκτη ηλεκτροδότηση εκτός λίγων μεγάλων πόλεων[2].
Τα τρία επιχειρήματα για την υδροηλεκτρική ενέργεια
Πρώτον, το τεράστιο αναξιοποίητο δυναμικό. Ο Μπάτσης επιχειρηματολογούσε ότι η Ελλάδα, ορεινή κατά πάνω από 80% και με πλούσιο υδρογραφικό δίκτυο ιδίως στην Ήπειρο, τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία, διαθέτει σημαντικό υδροδυναμικό που μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για εκβιομηχάνιση. Έγραφε σε μια εποχή που είχαν τεθεί σε λειτουργία πολύ μικρά υδροηλεκτρικά εργοστάσια (Γλαύκος, Βέρμιο, Αλμυρός Χανίων) συνολικής ισχύος 5,8 MW[3]. Το χάσμα ανάμεσα στο διαθέσιμο δυναμικό και την αξιοποίησή του ήταν καταλυτικό επιχείρημα για την εποχή του.
Δεύτερον, η εκχώρηση σε ξένα συμφέροντα και η «Σύμβαση Cooper». Στις σελίδες του βιβλίου αποκαλύπτει και αναλύει την περιβόητη σύμβαση (υπεγράφη το 1940 και προβλεπόταν να έχει διάρκεια έως το 2010), που εκχωρούσε την πλήρη αξιοποίηση και εκμετάλλευση ολόκληρου του υδάτινου πλούτου της χώρας σε ένα consortium αμερικανικών εταιρειών. Ο επίσημος τίτλος (αναγκαστικός νόμος 2220/1940) ήταν «Περί κυρώσεως συμβάσεως δια την παραχώρησιν υδραυλικής δυνάμεως Αχελώου ποταμού»[4], αλλά στο δεύτερο μέρος της σύμβασης οριζόταν επίσης η πλήρης και αποκλειστική εκμετάλλευση των στρατηγικών ορυκτών της χώρας. Ο Μπάτσης χαρακτήριζε τους όρους της ευθέως «αποικιακούς».
Τρίτον, η ανάδειξη της ενέργειας ως αναπτυξιακό εργαλείο. Το κόστος, η τιμή και η κατανομή της ηλεκτρικής ενέργειας ήταν κεντρικά ζητήματα που διερεύνησε σε βάθος. Το βασικό του επιχείρημα ήταν πως η φτηνή υδροηλεκτρική ενέργεια υπό δημόσιο έλεγχο, τροφοδοτώντας τη βαριά μεταλλουργία και τη χημική βιομηχανία, θα ήταν η αναγκαία συνθήκη για μια βιώσιμη ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας από τα ίδια της τα θεμέλια[5].
Τα σημερινά στατιστικά
1. Το υδροδυναμικό της χώρας
Το ετήσιο θεωρητικό υδροδυναμικό της Ελλάδας ανέρχεται σε περίπου 80 TWh. Το οικονομικά εκμεταλλεύσιμο φτάνει τις 12 TWh. Μέχρι σήμερα έχει αναπτυχθεί περίπου το 40%. Το τεχνικά εκμεταλλεύσιμο υδραυλικό δυναμικό εκτιμάται σε 20.000 GWh/έτος. Αυτό σημαίνει ότι ακόμα και σήμερα, μετά από 75 χρόνια κατασκευών, το 60% του οικονομικά αξιοποιήσιμου δυναμικού παραμένει ανεκμετάλλευτο[6].
2. Εγκατεστημένη ισχύς και παραγωγή
Η ΔΕΗ διαθέτει συνολικά 16 μεγάλους υδροηλεκτρικούς σταθμούς σε λειτουργία, με συνολική εγκατεστημένη ισχύ 3.060 MW, δηλαδή περίπου το 22% της συνολικής ισχύος του διασυνδεδεμένου συστήματος[7]. Η πραγματική μέση παραγωγή κυμαίνεται μεταξύ 3.500 και 4.500 GWh ετησίως, που αντιστοιχεί περίπου στο 10% της συνολικής ηλεκτρικής παραγωγής. Το σχήμα αυτό είναι αποκαλυπτικό, αφού τα υδροηλεκτρικά κατέχουν το 22% της εγκατεστημένης ισχύος αλλά παράγουν μόνο ~10% της ηλεκτρικής ενέργειας. Ο λόγος είναι ότι χρησιμοποιούνται στρατηγικά για να καλύπτουν τις αιχμές ζήτησης (peak load management).
3. Το μείγμα παραγωγής το 2024
Με 28.751 GWh, η καθαρή ενέργεια (ΑΠΕ και μεγάλα υδροηλεκτρικά μαζί) το 2024 ήταν η υψηλότερη της δεκαετίας, αυξημένη κατά 14,4% σε σχέση με το 2023[8]. Η καθαρή ενέργεια κάλυψε λίγο παραπάνω από τη μισή ζήτηση (50,5%). Στο διασυνδεδεμένο σύστημα, το ποσοστό ανήλθε σε 55,3%, κάτι που επιτεύχθηκε για πρώτη φορά το 2023 (51,4%), με το μερίδιο κάλυψης να βαίνει διαρκώς και ταχέως αυξανόμενο[9].
Οι ΑΠΕ χωρίς τα μεγάλα υδροηλεκτρικά ανήλθαν σε 25.269 GWh, τοποθετώντας τα υδροηλεκτρικά – που κάλυψαν περίπου 3.500 GWh – σε ρόλο κρίσιμου αποθέματος, χωρίς το οποίο οι ΑΠΕ θα έμεναν πίσω από τα ορυκτά καύσιμα.
4. Η αντλησιοταμίευση ως το νέο κεφάλαιο
Εδώ βρίσκεται η πιο «ριζοσπαστική» εξέλιξη. Η δυνατότητα ελεγχόμενης μεταφοράς νερού επιτρέπει πιο στοχευμένη αξιοποίηση των αποθεμάτων και καλύτερη χρονική κατανομή της ενέργειας, καθιστώντας την αντλησιοταμίευση έναν πολύτιμο σύμμαχο σε ένα περιβάλλον όπου η παραγωγή από ΑΠΕ είναι εν γένει μεταβλητή.
Σήμερα στο διασυνδεδεμένο σύστημα υπάρχουν δύο σταθμοί αντλησιοταμίευσης της ΔΕΗ: ένας στο φράγμα της Σφηκιάς στον Αλιάκμονα και ένας στο φράγμα του Θησαυρού στον Νέστο. Κατασκευάζεται ο ιδιωτικός σταθμός αντλησιοταμίευσης στην Αμφιλοχία, συνολικής ισχύος 680 MW για παραγωγή και 730 MW για άντληση, με αναμενόμενη κανονική λειτουργία μέσα στο 2026. Παράλληλα, η ΔΕΗ βρίσκεται σε διαδικασία διαβούλευσης για να προσθέσει δυνατότητα άντλησης στους σταθμούς Πουρνάρι (Άραχθος) και Καστράκι (Αχελώος)[10].
Το συνολικό pipeline έργων αντλησιοταμίευσης υπερβαίνει πλέον τα 20 GW, όταν το ΕΣΕΚ προβλέπει έως το 2030 συνολική αποθήκευση 6 GW. Η απόκλιση αντικατοπτρίζει το επενδυτικό momentum αλλά και τον ανταγωνισμό που θα διαμορφωθεί για την τελική υλοποίηση των έργων[11].
5. Στόχοι 2030
Σύμφωνα με το αναθεωρημένο ΕΣΕΚ, η συνολική εγκατεστημένη ισχύς υδροηλεκτρικών αναμένεται να ανέλθει σε 3.800 MW έως το 2030, από 3.100 MW σήμερα, ενώ ταυτόχρονα τονίζεται ότι η συμμετοχή τους στο μείγμα θεωρείται «κρίσιμη και απαραίτητη» για την υψηλή διείσδυση των μη ελεγχόμενων ΑΠΕ[12].
Η βαρύτητα του επιχειρήματος Μπάτση σήμερα: μία απόπειρα κριτικής αποτίμησης
1. «Η Ελλάδα έχει υδροδυναμικό που πρέπει να αξιοποιηθεί»
Αδιαμφισβήτητα σωστό. Η ανάπτυξη του υδροδυναμικού ουσιαστικά συμπίπτει με την ίδρυση της ΔΕΗ το 1950, ήτοι τρία χρόνια αφότου ο Μπάτσης απαίτησε ακριβώς αυτό ωα άμεση ανάγκη. Ωστόσο, η ανάπτυξη έγινε αποσπασματικά και με δεκαετίες καθυστέρησης. Χαρακτηριστικότατο παράδειγμα: η ΔΕΗ ξεκίνησε τις εργασίες στη Μεσοχώρα το 1986 και τις ολοκλήρωσε το 2001, αλλά το έργο παρέμεινε ανενεργό για πάνω από 20 χρόνια λόγω δικαστικών προσφυγών. Σήμερα η εκτιμώμενη λειτουργία τοποθετείται στο τελευταίο τρίμηνο του 2026, 40 χρόνια μετά την έναρξη της κατασκευής[13]. Ωστόσο αυτό δεν είναι ένα καθαρά τεχνικό πρόβλημα, αλλά πολιτικό με πολλαπλές παραμέτρους που δεν είναι της παρούσης να αναλυθούν.
2. «Η σύμβαση Cooper εκχωρεί τον εθνικό πλούτο»
Ο Αχελώος αξιοποιήθηκε από τη δημόσια ΔΕΗ ως «ατμομηχανή» της κατοπινής υδροενεργειακής αξιοποίησης των ποταμών της χώρας . Σε αυτό το επιχείρημα ο Μπάτσης «κέρδισε» εν μέρει. Σήμερα όμως η εικόνα περιπλέκεται: ο υδροηλεκτρικός σταθμός της ΔΕΗ στη Μεσοχώρα (που θα μπορούσε να λειτουργήσει ανεξάρτητα από την εκτροπή υδάτων προς τη Θεσσαλία), έτοιμος κατά 90% από το 2001, καρκινοβατεί με ευθύνη όλων των κυβερνήσεων (ΝΔ, ΣΥΡΙΖΑ, ΠΑΣΟΚ), ενώ ιδιωτικοί σταθμοί αδειοδοτούνται με πολύ γρηγορότερους ρυθμούς. Η αντιστροφή των ρόλων (δημόσιο αργό, ιδιωτικό γρήγορο) θα ανησυχούσε βαθιά τον Μπάτση. Το όραμά του επεδίωκε το δημόσιο έλεγχο όχι ως ένα επιπλέον εμπόδιο μέσω της γραφειοκρατικής αδράνειας, αλλά ως μοχλό της ενεργούς «εθνικής βούλησης».
3. «Τα υδροηλεκτρικά έργα ως βάση της βαριάς βιομηχανίας»
Αυτό ήταν το κεντρικό του ανεκπλήρωτο όραμα. Ο Μπάτσης ευελπιστούσε η φτηνή υδροηλεκτρική ενέργεια να τροφοδοτήσει τη μεταλλουργία και τη χημική βιομηχανία. Αντ’ αυτού η Ελλάδα ακολούθησε τελείως διαφορετικό μοντέλο (τουρισμός, εμπόριο, κατασκευές). Σήμερα τα υδροηλεκτρικά λειτουργούν ως ρυθμιστής της εποχικότητας και ως εργαλείο ευελιξίας, έχουν δηλαδή ένα ρόλο τεχνικά κρίσιμο αλλά πολύ διαφορετικό από αυτόν που οραματίστηκε. Η αποτυχία δεν οφείλεται μόνο στη λάθος πρόβλεψή του, αλλά σε ενδογενείς ανισορροπίες του διεθνούς και εγχώριου καταμερισμού εργασίας, εφόσον ο Μπάτσης δεν μπορούσε να γνωρίζει την ταχύτατη παγκοσμιοποίηση των βιομηχανικών αγορών που θα ακολουθούσε όπως και τη γεωπολιτική ένταξη της Ελλάδας στο δυτικό στρατόπεδο.
4. Το νέο ερώτημα που ο Μπάτσης δεν μπορούσε να θέσει
Εδώ το επιχείρημά του αποκτά απρόσμενα σύγχρονη επικαιρότητα. Η αντλησιοταμίευση μετασχηματίζει εκ βάθρων τον ρόλο των υδάτινων πόρων, εφόσον δεν αποτελούν πλέον μόνο έργα παραγωγής ενέργειας, αλλά και αποθήκευσή της, δηλαδή υποδομή ισχύος και ενεργειακής ανεξαρτησίας πρώτης τάξεως. Με pipeline αντλησιοταμίευσης πάνω από 20 GW και επενδυτικά κεφάλαια δισεκατομμυρίων σε αναμονή, η επόμενη πενταετία αναμένεται κομβική για το ποια σχέδια επί χάρτου θα μετατραπούν σε πραγματικές κρίσιμες υποδομές του νέου ενεργειακού χάρτη της χώρας. Ποιος θα τις ελέγχει (δημόσιος φορέας, ιδιωτικά κεφάλαια, ή ξένα funds) είναι ακριβώς η επαναφορά του ερωτήματος του Μπάτση υπό νέα μορφή, με την λαϊκή συμμετοχή να είναι κρισιμότερη από ποτέ.
Το επιχείρημα Μπάτση έχει σήμερα έναν ισχυρό πυρήνα και ένα αδύνατο σκέλος
Ισχυρό σκέλος η υπενθύμιση ότι οι υδάτινοι πόροι αποτελούν στρατηγικό αγαθό που δεν πρέπει να εκχωρείται απερίσκεπτα, ούτε στο παρελθόν με αποικιακές συμβάσεις 70 ετών, ούτε σήμερα σε αδιαφανή ιδιωτικοποιητικά σχήματα που εκμεταλλεύονται τη γραφειοκρατική αδράνεια του δημοσίου. Αδύναμο σκέλος είναι η αντίληψη ότι η φτηνή υδροηλεκτρική ενέργεια μπορούσε από μόνη της να «φτιάξει» μια βαριά βιομηχανική βάση, μια ιδέα που αγνοούσε το διεθνές ανταγωνιστικό περιβάλλον, την έλλειψη κεφαλαίων και τη γεωπολιτική θέση της χώρας. Αυτό που παραμένει ισχυρό επιχείρημα, σχεδόν αμείωτης έντασης, είναι η διαγνωστική ευφυΐα του: ένας τόπος με 80 TWh θεωρητικού δυναμικού και μόλις 5,8 MW εγκατεστημένης ισχύος το 1947, με το σύνολο του νερού νομικά παραχωρημένο σε ξένα κεφάλαια, δεν αντιμετώπιζε (υδρο-)ενεργειακό αλλά πολιτικό πρόβλημα. Αυτή η διάγνωση επιβεβαιώνεται ακόμα και 80 χρόνια αργότερα!
[1] https://www.zontanos.gr/%CE%94%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B7%CF%82%20%CE%9C%CF%80%CE%AC%CF%84%CF%83%CE%B7%CF%82_%CE%97%20%CE%92%CE%B1%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%AC%20%CE%92%CE%B9%CE%BF%CE%BC%CE%B7%CF%87%CE%B1%CE%BD%CE%AF%CE%B1%20%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD%20%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1.pdf
[2] Για τον Δημήτρη Μπάτση που εκτελέστηκε μαζί με το Νίκο Μπελογιάννη: https://www.e-prologos.gr/%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CE%BD-%CE%B4%CE%B7%CE%BC%CE%AE%CF%84%CF%81%CE%B7-%CE%BC%CF%80%CE%AC%CF%84%CF%83%CE%B7-%CF%80%CE%BF%CF%85-%CE%B5%CE%BA%CF%84%CE%B5%CE%BB%CE%AD%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BA/
[3] https://www.ppcgroup.com/el/omilos-dei/tomeis-drastiriotitas/ananeosimes-piges-energeias/ydroilektriki-energeia/
[4] Ο Δ. Μπάτσης, η παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας και η… εκτέλεσή του!: https://rethnea.gr/%CE%BF-%CE%B4-%CE%BC%CF%80%CE%AC%CF%84%CF%83%CE%B7%CF%82-%CE%B7-%CF%80%CE%B1%CF%81%CE%B1%CE%B3%CF%89%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%B1%CE%BD%CE%B1%CF%83%CF%85%CE%B3%CE%BA%CF%81%CF%8C%CF%84%CE%B7%CF%83/
[5] Η βαρειά βιομηχανία στην Ελλάδα. Δημήτρης Μπάτσης: https://tvxs.gr/politismos/vivlio/o-dimitris-i-lydia-lithos-moy-lilian-mpatsi/
[6] https://ikee.lib.auth.gr/record/348399/files/Palavrakis.pdf
[7] Αυτός ο αριθμός επαληθεύεται ως ιστορικό δεδομένο. Ωστόσο, με τις τεράστιες νέες εγκαταστάσεις ΑΠΕ, η συνολική εγκατεστημένη ισχύς του συστήματος έχει αυξηθεί σημαντικά, οπότε το 22% πιθανώς υπερεκτιμά το σημερινό ποσοστό (πιο ακριβές ~12–15% σήμερα).
[8] Συνιστάται αναφορά απευθείας στον ΑΔΜΗΕ για επίσημη επαλήθευση με τα εκάστοτε πρόσφατα στοιχεία.
[9] https://www.iefimerida.gr/oikonomia/ape-kalypsan-pano-apo-50-ilektriki-energeia-2024,
[10] https://ypodomes.com/150-ekat-eyro-to-2025-gia-to-megalo-ergo-antlisiotamieysis-stin-amfilochia/, https://energypress.gr/news/i-dei-xekinise-ti-diadikasia-gia-na-metatrepsei-se-stathmoys-antlisiotamieysis-ta
[11] https://www.energymag.gr/energeia/117482_antlisiotamieysi-agonas-dromoy-gia-nees-adeies-pano-apo-20-gw-ependytiko
[12] https://ypodomes.com/poia-einai-i-atzenta-gia-ta-ydroilektrika-erga-oi-megaloi-stochoi-toy-2030/
[13] https://ypodomes.com/telos-toy-etoys-xekinoyn-oi-enapomeinases-ergasies-gia-ton-ydroilektriko-stathmo-ischyos-161-6-mw-sti-mesochora/
