«Όπως έλεγε ένα κορίτσι του ’68 / οι σύντροφοι ήταν καταδικασμένοι / σ’ ένα είδος ακινησίας / ακοίμητων φρουρών στα περάσματα της Ιστορίας / […] Ένας αόρατος κόσμος κινεί τα οράματα των ανθρώπων. / Είναι εκείνοι που με το φέγγος της νιότης τους κρατούν σκοπιά στη μνήμη»
Ελένη Πορτάλιου, απόσπασμα από το ποίημα «Νοσταλγία», «Η Μνήμη επιστρέφει στα χαλάσματα της ιστορίας» (2019).
Πέθανε χτες η Ελένη Πορτάλιου, ακατάβλητη αγωνίστρια, επιστημόνισσα που άφησε πολύτιμες παρακαταθήκες με τις μελέτες και τις παρεμβάσεις της, οξυδερκής και ευρυμαθής διανοούμενη. Αφήνει το ανεξίτηλο χνάρι της στο παλίμψηστο των κινημάτων, της κριτικής, γνήσια ριζοσπαστικής και διαρκώς μαχόμενης Αριστεράς, της μη ενσωματώσιμης κομμουνιστικής ανανέωσης, των αγώνων μιας ολόκληρης εποχής, που εκτείνονται από την αντίσταση απέναντι στη δικτατορία των συνταγματαρχών και τις μαζικές κινητοποιήσεις για την κατοχύρωση των εργασιακών και κοινωνικών δικαιωμάτων σε όλες τις φάσεις της Μεταπολίτευσης μέχρι την εναντίωση στην εξοντωτική για τις εργαζόμενες επιβολή των τριών μνημονίων· με γνώμονα και σταθερό σημείο προσανατολισμού πάντα το αίτημα του σοσιαλισμού και του κομμουνισμού, που διαπνέεται από τις αξίες της εργατικής τάξης, τη δημοκρατική λειτουργία και μια ασίγαστη ανθρωπιά.
Η Ελένη Πορτάλιου γεννήθηκε το 1947 στο Ρέθυμνο και από νωρίς ξεχώρισε για συνεισφορά της στο κομμουνιστικό και μαζικό κίνημα, στην επιστήμη και στα γράμματα. Συμμετείχε ενεργά στον αντιδικτατορικό αγώνα και διώχθηκε για τα φρονήματα και τη δράση της, καθώς η χούντα την απομάκρυνε από τη θέση της βοηθού στην, τότε, έδρα Κτιριολογίας και Συνθέσεων. Εργάστηκε ως αρχιτεκτόνισσα, ενώ από το 1976 ως το 2015 υπήρξε διδάσκουσα, αρχικά ως βοηθός (θέση από την οποία πρωτοστάτησε στην ιστορική απεργία των 100 ημερών του ΕΔΠ το 1978) και στη συνέχεια ως μέλος του ΔΕΠ (μέχρι τη βαθμίδα της καθηγήτριας) στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Ε.Μ.Π., όπου διακρίθηκε για το σημαντικό διδακτικό και πολυσχιδές ερευνητικό έργο της. Ήταν από τα ιδρυτικά μέλη της Κίνησης για την Υπεράσπιση των Πολιτικών και Κοινωνικών Δικαιωμάτων, δραστηριοποιήθηκε από νωρίς στο φεμινιστικό κίνημα, έλαβε ενεργό μέρος στη συμπαράσταση των αγωνιστών της Dev Sol που δικάζονταν στην Τουρκία και συνελήφθη, διετέλεσε πρόεδρος του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων, βρέθηκε στις πρώτες γραμμές του Κοινωνικού Φόρουμ και στη Γένοβα, στις πρώτες γραμμές των κινημάτων για την υπεράσπιση του δημόσιου χώρου και του περιβάλλοντος κι έλαβε ενεργό μέρος στην αντιφασιστική δράση και στη μαχητική υπεράσπιση του δημόσιου πανεπιστημίου.
Ιδιαίτερη και πολύτροπη ήταν η συμβολή της για την ανάδειξη της κρίσιμης σχέσης ανάμεσα στη μνήμη και την πόλη· και γι’ αυτό δικαίως τόνιζε πως πατρίδα της είναι ο κατοικημένος χώρος της μνήμης, ατομικής και συλλογικής.
Με αυτές τις αξίες και με αυτή τη μακρόχρονη αγωνιστική παρουσία, άλλωστε, αναδείχθηκε σε δημοτική σύμβουλο και υποψήφια δήμαρχο Αθηναίων (2010) με την παράταξη «Ανοιχτή Πόλη».
Πολλοί / πολλές / πολλά από εμάς τη γνωρίσαμε, συνδεθήκαμε και συμπορευτήκαμε μαζί της στο ΚΚΕ Εσωτερικού, στο ΚΚΕ Εσωτερικού-Ανανεωτική Αριστερά, στον ΣΥΡΙΖΑ έως το 2015, στις απόπειρες συσπείρωσης της ανταγωνιστικής ριζοσπαστικής Αριστεράς μετά το 2015, σε μικρές και μεγάλες στιγμές αγώνων, πρωτοβουλιών και κινήσεων για την κοινωνική δικαιοσύνη και τον σοσιαλισμό, για τη διάσωση ελεύθερων χώρων και παραλιών, για μια περιβαλλοντικά βιώσιμη Αθήνα, για την επίπονη ανασύνθεση μιας κομμουνιστικής και ριζοσπαστικής αριστεράς αντάξιας του ονόματός της.
Η Ελένη Πορτάλιου δεν τίμησε και δεν σεβάστηκε τα ψεύτικα είδωλα και τα αρχηγικά ινδάλματα, τους αδίστακτους και ανερμάτιστους ηγέτες των εθνικών ακροατηρίων και της γραφειοκρατικής κατασταλτικής μηχανής που συναλλάσσεται με την πιο στυγνή νεοφιλελεύθερη διαχείριση, τους οδοστρωτήρες των συναινέσεων εις βάρος του κόσμου της εργασίας.
Με βαθιά θλίψη την αποχαιρετούμε και αντί επιλόγου θυμίζουμε ένα απόσπασμα από δικό της κείμενο στο περιοδικό «Ο Πολίτης» (τεύχος 99)· υπόμνηση πως οι αγώνες και η ύπαρξή της δεν άνθισαν ματαίως:
«Δεν είναι ότι δε φοβηθήκαμε. Δεν είναι ότι δε μας έμεινε μια γεύση πικρή, γιατί ως παιδιά πήραμε στις πλάτες μας μεγάλες ευθύνες και ενηλικιωθήκαμε αναγκαστικά. Εκείνο, όμως, που πάν’ απ’ όλα μένει, είναι ότι αυτά πού ζήσαμε εκείνη την εποχή δημιούργησαν για πολλούς ένα πλούσιο και πυκνό κόσμο, που ακόμα μάς τρέφει και αποτελεί πυξίδα τής ζωής μας».
