Από τα μνημόνια στο «σκάνδαλο των καταρτίσεων»

Tο σκάνδαλο Παναγόπουλου, το οποίο απασχολεί έντονα αυτές τις ημέρες την ελληνική κοινή γνώμη, δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση «κεραυνό εν αιθρία». Αντιθέτως, συνιστά τη «φυσιολογική» κατάληξη μιας μακράς και συστηματικής πορείας νεοφιλελεύθερης διακυβέρνησης, η οποία συνοδεύτηκε από τον πλήρη εκφυλισμό των εργαλείων μάχης και εκπροσώπησης των μισθωτών εργαζομένων. Γι’ αυτό ακριβώς, στο παρόν κείμενο, δεν θα σταθούμε στη δέσμευση των προσωπικών τραπεζικών λογαριασμών του Παναγόπουλου ή σε κάτι άλλο σχετικό. Αντίθετα, εκείνο στο οποίο θα επικεντρώσουμε την προσοχή μας είναι σε κάποιες ελάχιστα συζητημένες, πλην όμως εξαιρετικά κρίσιμες, πτυχές αυτής της μετατροπής των θεσμών του παραδοσιακού «μπλε κολάρου» σε απλές γραφειοκρατικές απολήξεις μιας ενιαίας εξουσίας.

Εργοδοσία, κράτος, επίσημος συνδικαλισμός

Μιλάμε για τη δημιουργία ενός κοινού «χώρου» νεοφιλελεύθερων διακυβερνητικών πρακτικών, όπου τα όρια μεταξύ εργοδοσίας, κράτους και επίσημου συνδικαλισμού έχουν πλέον καταστεί δυσδιάκριτα. Ας μην αναζητούμε, λοιπόν, να βρούμε κοινές ή διακριτές ευθύνες της εκάστοτε κυβέρνησης σε σχέση με εκείνες της συνδικαλιστικής γραφειοκρατίας. Στην περίπτωση της σημερινής κυβέρνησης και της ηγεσίας της ΓΣΕΕ, δεν αναφερόμαστε πλέον σε δύο διαφορετικούς «παίκτες» που κάθονται απέναντι στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης. Δεν πρόκειται καν για απλούς συνεργαζόμενους θεσμούς, αλλά για ένα ενιαίο, συμπαγές σύστημα εξουσίας που μοιράζεται ρόλους, στρατηγικές και, πάνω από όλα, την ίδια την πολιτική του επιβίωση. Η σχέση αυτή δεν είναι ούτε στο ελάχιστο διαπραγματευτική -καθώς για συγκρουσιακή σχέση δεν μπορεί να γίνει πλέον ούτε λόγος- αλλά ούτε καν σχέση απλής συνεργασίας. Στη συνεργασία, ως γνωστόν, μπορεί να υπάρξουν αποχωρήσεις ή ρήξεις σε περίπτωση σοβαρών διαφωνιών. Στην κοινή διακυβέρνηση, όμως, η πτώση του ενός απειλεί άμεσα τον άλλον, ακριβώς επειδή πρόκειται για έναν κοινό, αλληλεξαρτώμενο «οργανισμό».

Η βαθύτερη ρίζα αυτού του «σκανδάλου» εντοπίζεται αναμφίβολα στη μνημονιακή δεκαετία, αν και βεβαίως γραφειοκρατικές συνδικαλιστικές πρακτικές προϋπήρχαν των μνημονίων εδώ και δεκαετίες. Ομως τα μνημόνια λειτούργησαν καθοριστικά στο εξής σημείο: Οταν οι δανειστές και οι κυβερνήσεις αφαίρεσαν από τη ΓΣΕΕ και από το συνολικό συνδικαλιστικό κίνημα το κυριότερο και πιο ισχυρό όπλο τους -δηλαδή τις συλλογικές διαπραγματεύσεις- η ηγεσία της Συνομοσπονδίας βρέθηκε μπροστά σε ένα αμείλικτο δίλημμα: ρήξη με το σύστημα ή πλήρης ενσωμάτωση;

Η ηγεσία της ΓΣΕΕ και οι βασικές παρατάξεις ΠΑΣΚΕ – ΔΑΚΕ επέλεξαν συνειδητά τη δεύτερη οδό. Τα μνημόνια μπορεί να αποψίλωσαν τη συνδικαλιστική δράση και να αποδυνάμωσαν τα εργατικά δικαιώματα, αλλά πρόσφεραν στην ηγεσία ένα «χρυσό αντάλλαγμα»: τη μετατροπή της ΓΣΕΕ σε προνομιακό συνομιλητή των κυβερνήσεων.

Από τον νόμο Χατζηδάκη στην «κοινωνική συμφωνία»

Ο περιβόητος νόμος Χατζηδάκη δεν θεσπίστηκε απλώς για να διαλύσει γενικά τον συνδικαλισμό, όπως συχνά λέγεται, αλλά κυρίως για να ρυθμίσει, να πλαισιώσει και να ολοκληρώσει το «μοντέλο ΓΣΕΕ» μέσα στο πλαίσιο της σύγχρονης νεοφιλελεύθερης διακυβέρνησης. Είναι άκρως χαρακτηριστικό πως, ενώ ο νόμος υποτίθεται ότι στόχευε στις λεγόμενες «συνδικαλιστικές παθογένειες», στην πραγματικότητα δεν άγγιξε καθόλου τη γραφειοκρατική κορυφή της Συνομοσπονδίας.

Αντίθετα, αποδυνάμωσε ακόμη περισσότερο τη βάση των εργαζομένων, ενισχύοντας εμμέσως τη σχετική αυτονομία των ηγεσιών από τα μέλη τους. Παρουσιάστηκε ως ένας νόμος «εκσυγχρονισμού» και «διαφάνειας», όμως στην ουσία περιόρισε δραματικά το δικαίωμα στην απεργία, ενίσχυσε τα εμπόδια στη συλλογική δράση μέσω της ηλεκτρονικής ψηφοφορίας και μετέτρεψε τον συνδικαλισμό σε μια αυστηρά ρυθμιζόμενη διοικητική δραστηριότητα. Με τη δημιουργία του Μητρώου ΓΕΜΗΣΟΕ, η πολιτική εξουσία μετέτρεψε τη νομική υπόσταση των συνδικάτων σε μια μορφή «κρατικής πιστοποίησης».

Η «κοινωνική συμφωνία» του 2026 αποτελεί την ιστορική ολοκλήρωση αυτής της μετάλλαξης. Είναι το τελικό συμβόλαιο που σφραγίζει τη μετατροπή της ΓΣΕΕ σε «λευκό κολάρο» της εξουσίας. Σε μια περίοδο που η εργατική τάξη συνθλίβεται καθημερινά από την ακρίβεια και την αισχροκέρδεια, η ΓΣΕΕ υπέγραψε ένα πλαίσιο ως μέσο μετατόπισης του κέντρου βάρους από τη διαπραγμάτευση -όπως είπαμε, δεν τολμούμε πια να μιλήσουμε για σύγκρουση- στη διαρκή σύγκλιση με τους «κοινωνικούς εταίρους». Η σύγκλιση αυτή θα στρέφεται πάντοτε εναντίον της εργατικής τάξης, όπως ακριβώς μόνιμη θα είναι η δημοσιονομική λιτότητα, μαζί με τους μόνιμους πλέον «υπαλλήλους» ενός νεοφιλελεύθερου κοινωνικού εταιρισμού.

Το αφήγημα της «απασχολησιμότητας»

Ολη αυτή η νοσηρή κατάσταση εντάσσεται βέβαια σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, σε μια συγκεκριμένη «ιδεολογική μήτρα». Αυτή η μήτρα δεν γέννησε μόνο το σκάνδαλο Παναγόπουλου, αλλά και τη συνολική απαξίωση της εργασίας που βιώνουμε τις τελευταίες δεκαετίες. Το βαθύτερο ιδεολογικό υπόβαθρο αυτής της κατάστασης βρίσκεται στην επίσημη πολιτική της Ευρωπαϊκής Ενωσης για την απασχόληση. Η Ε.Ε. προωθεί συστηματικά την αντίληψη ότι η ανεργία δεν οφείλεται στην έλλειψη επενδύσεων, στη λιτότητα ή στη διάλυση της παραγωγικής βάσης, αλλά στο λεγόμενο «Skills Mismatch» (δηλαδή στην έλλειψη δεξιοτήτων ή την ασυμφωνία προσφοράς και ζήτησης).

Ωστόσο, η πραγματικότητα στην Ελλάδα του 2026 δείχνει κάτι εντελώς διαφορετικό: Διαθέτουμε ένα υπερ-εκπαιδευμένο ανθρώπινο δυναμικό που αναγκάζεται να κάνει δουλειές πολύ κατώτερες των προσόντων του. Το πραγματικό πρόβλημα, προφανώς, δεν είναι η έλλειψη ειδικοτήτων, αλλά οι μισθοί πείνας και οι ελαστικές σχέσεις εργασίας.

Το μεγάλο, ανομολόγητο «σκάνδαλο» είναι ότι η ΓΣΕΕ μετατράπηκε στον πολιορκητικό κριό της Ε.Ε. και της θεωρίας της «απασχολησιμότητας». Εγινε το όργανο για να πειστούν οι εργαζόμενοι, αλλά και η ευρύτερη κοινωνία, ότι η ανεργία είναι δικό τους λάθος. Ετσι, το συνδικάτο, από όργανο ανατροπής της αντεργατικής πολιτικής, μεταλλάχθηκε στον καλύτερο πλασιέ της απασχολησιμότητας, την οποία πλέον πουλά σαν «παροχή υπηρεσιών» στα ίδια τα μέλη του.

Η ΠΑΣΚΕ χωρίς το ΠΑΣΟΚ ως η «ψυχή» της ΓΣΕΕ

Η πτώση των παραδοσιακών κομμάτων εξουσίας, και κυρίως η δραματική συρρίκνωση του ΠΑΣΟΚ από το 2012 και μετά, αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους που η ΠΑΣΚΕ και η ηγεσία της «αυτονομήθηκαν» και μετατράπηκαν σε αυτοδύναμο πόλο εξουσίας. Οταν το ΠΑΣΟΚ κατέρρευσε εκλογικά, η ΠΑΣΚΕ δεν διαλύθηκε ούτε ακολούθησε τη μοίρα του κόμματος. Αντίθετα, «υποστασιοποιήθηκε» με έναν εντελώς διακριτό τρόπο. Η ηγεσία της αντιλήφθηκε εγκαίρως ότι το κόμμα δεν μπορεί πλέον να της προσφέρει την απαιτούμενη προστασία, οπότε έπρεπε να οικοδομήσει τον δικό της, ανεξάρτητο οικονομικό και πολιτικό μηχανισμό επιβίωσης. Αυτός ο μηχανισμός χτίστηκε πλέον εντός των κρατικών δομών και όχι μέσα στην κοινωνία.

Η συνδικαλιστική ηγεσία σταμάτησε να λειτουργεί ιδεολογικά και μετατράπηκε στον «ιδιοκτήτη του μηχανισμού» της ΓΣΕΕ. Σταδιακά, το ίδιο το ΠΑΣΟΚ άρχισε να έχει περισσότερο ανάγκη τον Παναγόπουλο (για να διατηρεί μια στοιχειώδη παρουσία στους κοινωνικούς χώρους) παρά ο Παναγόπουλος το ΠΑΣΟΚ.

Η «υπόθεση Παναγόπουλου», πέρα από την προφανή σκανδαλολογική της διάσταση, αποκαλύπτει κάτι πολύ βαθύτερο και ουσιαστικό: Η εργατική τάξη δεν μπορεί να αφεθεί μόνη της, στο εσωτερικό μηχανισμών, χωρίς ένα σημαντικό πλαίσιο πολιτικής πάλης για την ανατροπή της εκμετάλλευσης. Αν συμβεί αυτό, τότε το συνδικάτο παύει να είναι συλλογικό όργανο διεκδίκησης και αποκτά τη δομή μιας δημόσιας υπηρεσίας, η οποία μπορεί να «εξυπηρετεί» τα πάντα εκτός από τα ταξικά συμφέροντα των εργαζομένων.