τάσεις στη συζήτηση για το 2015
Η συζήτηση για την περίοδο των αντιμνημονιακών αγώνων είναι μια συζήτηση που επανέρχεται διαρκώς στη δημόσια σφαίρα, κυρίως από το κυρίαρχο μπλοκ, για να ξορκίσει την επανάληψη περιόδων γενικευμένης αναταραχής, και να θωρακιστεί απέναντι σε μελλοντικές ενδεχόμενες εξεγέρσεις.
Εκτός από τους κυρίαρχους, η περίοδος έχει συζητηθεί αρκετά και από όσους προσχώρησαν στο αντίπαλο στρατόπεδο, για να μας πείσουν, με αποχρώσεις, είτε ότι δεν υπήρχε εναλλακτική κάτω από τον “καταφανώς δυσμενή συσχετισμό διαπραγματευτικής δύναμης”, είτε ότι καλώς έπραξαν, σε τελευταία ανάλυση.
Είναι δεδομένο ότι η συζήτηση αυτή αφορά βαθιά την Αριστερά παρότι είναι μια διεργασία δύσκολη: Οι ταξικοί αγώνες της περιόδου αποτέλεσαν σημείο αναφοράς για την ευρωπαϊκή ήπειρο, και η ανάδειξη ενός κόμματος με αναφορά στη ριζοσπαστική αριστερά στην κυβέρνηση, πρωτόγνωρο γεγονός. Έτσι, και η εξέλιξη της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ είχε ευρύτερες επιπτώσεις στην αριστερά στην Ευρώπη, πόσο μάλλον μέσα στην ίδια τη χώρα. Εξάλλου, όπως συμβαίνει στις ήττες, αυτές παρασέρνουν σε μεγάλο βαθμό όλα τα ρεύματα του κινήματος και της αριστεράς, ακόμα και όσα στέκονται κριτικά απέναντι στην εκδοχή που εξελίσσεται σε πλειοψηφική. Ακόμα περισσότερο, όταν η ήττα συνδυάζεται με συνθηκολόγηση και μετάλλαξη, που οδηγεί στην απώλεια του “ηθικού πλεονεκτήματος” και της αξιοπιστίας· ίσως για αυτό μας είναι ευκολότερο να συζητάμε για ηρωικές συντριβές.
Το πρόβλημα είναι ότι η συζήτηση σε μεγάλο βαθμό έχει γίνει με όρους αυτοεπιβεβαίωσης και όχι αναζήτησης νέων στρατηγικών απαντήσεων για τις διαφορετικές επιλογές, πολιτική και οργανωτική προετοιμασία που χρειάζεται η ανατρεπτική Αριστερά για να ανταπεξέλθει στις επόμενες φάσεις όξυνσης των ταξικών αγώνων. Από τη μία πλευρά, είναι προφανώς σωστή η κριτική που γίνεται στην αδιέξοδη στρατηγική του ΣΥΡΙΖΑ, που οδηγούσε στον εγκλωβισμό στο ασφυκτικό πλαίσιο της ευρωζώνης, αφού δεν σχεδίαζε τη ρήξη με αυτό το πλαίσιο. Σε μεγάλο βαθμό, όμως, η επεξεργασία δεν προχωράει στα συγκεκριμένα πολιτικά μέτρα και πρόνοιες που απαιτεί μια τέτοια ρηξιακή διαδικασία, πέρα από τη συνθηματική διακήρυξη του στόχου. Από την άλλη πλευρά, σε σχέση με το ζήτημα της κυβέρνησης φαίνεται να επικρατούν δύο “τάσεις”: Μια πρώτη υπερτονίζει την έλλειψη πολιτικής βούλησης της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, ως εάν αυτή να ήταν επαρκής για να υπάρξει άλλος δρόμος που θα υλοποιούσε μια κυβέρνηση, ρέποντας έτσι -άθελά της πιθανώς- στον κυβερνητισμό. Μια δεύτερη απορρίπτει την διεκδίκηση της εκλογικής πλειοψηφίας (και μιας κυβέρνησης της Αριστεράς) ως κόμβο επιβεβαίωσης μιας λαϊκής πλειοψηφικής βούλησης που θα μπορούσε να ξεδιπλώσει μια ανατρεπτική αλληλουχία, χωρίς όμως να μπορεί να περιγράψει με σχετική σαφήνεια άλλους δρόμους για να πυροδοτηθεί η αφετηρία μιας τέτοιας διαδικασίας.
μια υποτιμημένη συζήτηση: η συζήτηση για το κράτος
Θα περίμενε κανένας η ίδια η εμπειρία του 2015 να τροφοδοτήσει και μια ανανεωμένη συζήτηση για το κράτος, το πραγματικό κόμμα του αστικού συνασπισμού εξουσίας, αφού και το 2015 αποδείχτηκε ότι διαθέτει εξαιρετικά ισχυρούς μηχανισμούς και δρα μέσα από ένα πλέγμα σχέσεων εξουσίας που θα επιχειρήσει να ανακόψει και να συντρίψει οποιαδήποτε ανατρεπτική προσπάθεια, από κοινού με την επιβολή των διεθνών ιμπεριαλιστικών σχηματισμών.
Κάνοντας μια παρένθεση για μια θεωρητική οριοθέτηση, το κράτος, παρότι λειτουργεί ως μηχανή ταξικής καταπίεσης, ταυτόχρονα δεν είναι “μονομπλόκ”. Αντίθετα, συγκροτείται ως “συμπύκνωση συσχετισμού δύναμης” (σύμφωνα με την κωδικοποίηση του Ν. Πουλαντζά) προηγούμενων φάσεων της ταξικής πάλης. Αυτός ο συσχετισμός είναι είτε ευνοϊκότερος, όταν οι καταπιεζόμενοι έχουν καταφέρει να επιβάλλουν κατακτήσεις, είτε δυσμενέστερος, όταν οι κυρίαρχοι επελαύνουν. Δηλαδή, το κράτος, ακριβώς για να μπορεί να διασφαλίζει τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα των κυρίαρχων εκμεταλλευτριών τάξεων και την πολιτική εξουσία τους, μπορεί σε ορισμένες περιόδους να ενσωματώνει παραχωρήσεις απέναντι στους “από κάτω”, αλλά και να έχει σχετική αυτονομία από τις διάφορες μερίδες της αστικής τάξης για να επιλύει τις μεταξύ τους αντιθέσεις. Παράλληλα, εγγυάται και την διασφάλιση στοιχειωδών κοινωνικών λειτουργιών και υποδομών που είναι αναγκαίες για την ομαλή διευρυνόμενη καπιταλιστική αναπαραγωγή. Τα παραπάνω, όμως, δεν σημαίνουν με κανέναν τρόπο πως μπορεί το κράτος να θεωρηθεί ως ένα “εργαλείο”, περίπου ουδέτερης φύσης, που η εκάστοτε κυβέρνηση μπορεί να το “πάρει στα χέρια της” και να το αξιοποιήσει κατά το δοκούν. Ο πυρήνας του είναι δομικά συγκροτημένος για να διασφαλίζει την ταξική καταπίεση, και άρα απαιτούνται ρηξιακές τομές για να μην καταπνίξει μια ανατρεπτική προσπάθεια.
Ξεκινώντας από αυτή την κάπως απλοποιητική οριοθέτηση, προκύπτει η ανάγκη να διαμορφώσουμε συλλογικά εικόνα για τον τρόπο λειτουργίας αυτών των μηχανισμών εξουσίας, για να μπορέσουμε να τους αντιμετωπίσουμε και να έχουμε εκείνες τις προγραμματικές επεξεργασίες που θα μας προβλέπουν τις αναγκαίες τομές και ρήξεις στο κράτος, έστω για μια πρώτη φάση μιας μεταβατικής διαδικασίας προς μια σοσιαλιστική κοινωνική οργάνωση. Το κρίσιμο ζήτημα που προκύπτει είναι ότι η θεωρητική κατανόηση του κράτους δεν επαρκεί, αν δεν μεταφραστεί σε συγκεκριμένη στρατηγική. Όπως ήδη από τον Λένιν στο “Κράτος και Επανάσταση” τίθεται το ερώτημα της συντριβής του κρατικού μηχανισμού, το πρόβλημα σήμερα μετασχηματίζεται στο πώς μπορούν να υπάρξουν μεταβατικές μορφές αποδυνάμωσής του, χωρίς να αναπαράγονται οι ίδιες ιεραρχίες; Η εμπειρία του 2015 δείχνει ότι η απουσία τέτοιων επεξεργασιών οδηγεί αναπόφευκτα είτε σε προσαρμογή είτε σε παράλυση.
Θα περίμενε κανένας, παρά την έκταση της ήττας, ακριβώς στην κατεύθυνση υπέρβασής της, η ίδια η εμπειρία του 2015 να οδηγήσει στην άνθιση των αριστερών επεξεργασιών και συζήτησης γύρω από αυτή τη θεματική: Μια νέα διαδικασία αναζήτησης για τη συγκεκριμένη “θεσμική υλικότητα” του σύγχρονου ελληνικού κράτους και των μηχανισμών του -οικονομικών, πολιτικών, ιδεολογικών και κατασταλτικών-, που έχουν σημαντικό βάθος και πολυπλοκότητα· στο διήμερο οργανώσεων για το 2015 η πρώην υπουργός Ν.Βαλαβάνη παραδέχθηκε πως οι κρατικοί μηχανισμοί είχαν “βάθος” τέτοιο, που θα μπορούσε να παρομοιαστεί με το Φορντό, το υπόγειο πυρηνικό οχυρό του Ιράν. Επιπλέον χρειάζεται ανάλυση του συγκεκριμένου τρόπου που αυτοί οι κρατικοί μηχανισμοί διαπλέκονται με την Ευρωπαϊκή Ένωση: Η σύνδεση του ελληνικού κράτους με τους ευρωπαϊκούς μηχανισμούς δεν μπορεί να θεωρείται ως απλώς ένας «εξωτερικός περιορισμός». Αντίθετα, αποτελεί έναν βασικό παράγοντα της σύγχρονης κρατικής δομής. Στην ευρωζώνη, λειτουργεί μια «πολυεπίπεδη κρατικότητα», όπου σημαντικές αρμοδιότητες, όπως η νομισματική πολιτική και η δημοσιονομική πειθαρχία, συναποφασίζονται και εκτός εθνικών ορίων και ενίοτε -σε περιπτώσεις πολιτικής αστάθειας όπως το 2015- επιβάλλονται σε “αποκλίνουσες” κυβερνήσεις. Η εμπειρία του 2015 έδειξε ότι η αντιπαράθεση με το κράτος σχετίζεται άμεσα με αυτή την υπερεθνική δομή. Μια σχετική αναζήτηση καθίσταται λοιπόν απολύτως αναγκαία για μια σύγχρονη ανατρεπτική στρατηγική. Και θα περίμενε κανένας να έχει ενισχυθεί, με δεδομένο ότι η ελληνική Αριστερά βρέθηκε για πρώτη φορά να έχει “εσωτερική” εικόνα των κρατικών λειτουργιών από κυβερνητικές θέσεις, και όχι μόνο από την οπτική των δημοσίων υπαλλήλων που συσπειρώνει στις τάξεις της, αφού δεκάδες στελέχη της τοποθετήθηκαν σε κυβερνητικές θέσεις και αποχώρησαν στη συνέχεια, διαφωνώντας με την μνημονιακή μετάλλαξη.
Οι λόγοι για την υποτίμηση αυτού του σκέλους μπορεί να είναι πολλοί: α) η ίδια η δυσκολία της συζήτησης, β) η επικράτηση των τάσεων που προαναφέρθηκαν στην αποτίμηση, και επομένως η επικέντρωση σε άλλες πλευρές, γ) το γεγονός ότι ο ΣΥΡΙΖΑ δεν προχώρησε σε μονομερείς ενέργειες για να αποκαλυφθεί ποια θα ήταν η “απάντηση της αστικής τάξης” και μέσα από το κράτος, “απάντηση” για την οποία ρητά απείλησε ο Β. Μεϊμαράκης το καλοκαίρι του ‘15 (παρότι βιώθηκαν τα εργαλεία οικονομικής ασφυξίας που διαθέτει η ευρωζώνη), δ) ότι είμαστε πολύ κοντά στα γεγονότα με όρους ιστορικού χρόνου, ε) το γεγονός ότι οι αγωνιστ(ρι)ες που βρέθηκαν σε τέτοιες θέσεις δεν έχουν μοιραστεί ιδιαίτερα τη γνώση που αποκόμισαν, είτε γιατί την θεωρούν ασήμαντη είτε γιατί η ίδια η ένταξη στον κρατικό μηχανισμό από θέσεις κυβερνητικής ευθύνης διαμορφώνει την αντίληψη ότι αυτές οι λειτουργίες είναι δεδομένες και “φυσιολογικές”. Δεν είναι όμως έτσι, και για τους λόγους που προαναφέρθηκαν, και επειδή η εξουσία, και ειδικά η κρατική εξουσία, βασίζεται και στην περιφρούρηση του πέπλου μυστικότητας εντός του οποίου λειτουργεί, στο οποίο έχουν πρόσβαση μόνο συγκεκριμένα τμήματα της κρατικής γραφειοκρατίας και του αστικού πολιτικού προσωπικού, και για αυτό έχει ιδιαίτερη αξία η διάχυση αυτή της της γνώσης.
Είναι επομένως αναγκαία η συζήτηση και για τις “εμπειρίες από το κράτος”, όχι για να περιοριστούμε σε έναν ρηχό εμπειρισμό, αλλά για να αποτελέσουν αυτές οι εμπειρίες έναυσμα για την στρατηγική αλλά και τους τρόπους οργάνωσης που απαιτούνται για να αντιπαλέψουμε αυτές τις πλευρές της κρατικής μηχανής.
Μια διαρκής -πλέον- επικαιρότητα
Υπάρχει το ανοιχτό ερώτημα, αν στη σημερινή περίοδο που είμαστε σε άμυνα, είναι αναγκαία μια τέτοια συζήτηση, και ένα πολιτικό πρόγραμμα που θα προκύψει από αυτήν. Εμείς θα συζητάμε για προγράμματα ρήξεων, την ώρα που ο ιμπεριαλισμός των ΗΠΑ λειτουργεί πλέον εντελώς απροσχημάτιστα, ακόμα απέναντι σε συμμάχους του (Γροιλανδία), απειλεί με ολοκληρωτικές καταστροφές (Ιράν), η Παλαιστίνη βιώνει διαρκή γενοκτονία, η εσωτερική πολιτική ζωή ή ακόμα και η ενημέρωση στην Ελλάδα ασφυκτιά, κόσμος σκοτώνεται στα τρένα, ο μισθός τελειώνει στις 20 του μήνα; Και ενώ ταυτόχρονα η ανατρεπτική αριστερά παραμένει σε μεγάλο βαθμό αποσυσπειρωμένη;
Όμως το κίνημα, ακόμα και στις φάσεις άμυνας, τροφοδοτείται από το όραμα για μια ριζικά διαφορετική ζωή, και το πρόγραμμα αποτελεί οδοδείκτη ενός τέτοιου οράματος. Υπάρχουν επιπλέον ορισμένοι ειδικότεροι λόγοι:
- Η ίδια η μνήμη του 2015 μας πιέζει. Οι εργαζόμενοι θυμούνται το άδοξο τέλος της “πρώτης αριστερής κυβέρνησης”, βλέπουν τη σοσιαλδημοκρατία (ΠΑΣΟΚ, Τσίπρας) να μην υπόσχεται έστω μικρές βελτιώσεις στην ζωή τους με πειστικό τρόπο. Ακόμα και στα λίγα που υπόσχονται, ο κόσμος δεν τους εμπιστεύεται, λόγω της προηγούμενης εμπειρίας του, καθώς γνωρίζει ότι στη σημερινη φάση ακόμα και οι μικρές κατακτήσεις θα προκύψουν μέσα από συγκρούσεις· συγκρούσεις για τις οποίες χρειάζεται σαφέστερο σχέδιο από την τελευταία φορά.
- Μεταβατικά αιτήματα προκύπτουν συχνά από τις ίδιες τις κινηματικές διαδικασίες: Επεξεργασίες για το σιδηρόδρομο με αφορμή τα Τέμπη, η επίταξη του ιδιωτικού τομέα υγείας στην πανδημία και η ενίσχυση ενός άλλου μοντέλου στηριγμένου στην πρωτοβάθμια, μέτρα για τη στέγη λόγω της στεγαστικής κρίσης κοκ. Σπανίως όμως αφορούν τους κατασταλτικούς και οικονομικούς κρατικούς μηχανισμούς, συχνότερα αφορούν κυρίως “προνοιακές” και “ιδεολογικές” αναπαραγωγικές λειτουργίες (υγεία, εκπαίδευση κλπ). Γενικότερα, πέραν των βασικών τομών για την αστυνομία (κατάργηση ειδικών σωμάτων, ΜΑΤ, ΔΕΛΤΑ κλπ, κατάργηση του καθεστώτος ατιμωρησίας, αφοπλισμό στις διαδηλώσεις) και περιορισμένες επεξεργασίες για τις φυλακές, η Αριστερά δεν έχει πρόγραμμα για τομές στο “σκληρό πυρήνα” του κρατικού μηχανισμού (δικαστήρια, ΕΥΠ κλπ). Από τη μία αυτό οφείλεται και στο γεγονός ότι είναι πολύ δύσκολο να περιγραφούν τέτοιες τομές στο “σκληρό πυρήνα” του κρατικού μηχανισμού, που σε τελευταία ανάλυση χρειάζεται να συντριβεί. Απαιτούνται όμως τομές που μπορούν να αποδυναμώσουν αυτόν τον σκληρό πυρήνα σε μια μεταβατική φάση, δίνοντας μεγαλύτερες δυνατότητες εμπλοκής του λαϊκού παράγοντα. Η εμπειρία του ‘15 ανέδειξε και τη σημασία αυτών των πλευρών, όταν εισαγγελείς αποφάσισαν να φυλακίσουν ακόμα και συγγενείς (!) κατηγορουμένων για τρομοκρατία, και δεν υπήρχαν σοβαρά εργαλεία αντιμετώπισης της δικαστικής εξουσίας. Τέτοια ερωτήματα επιχειρούσαμε (πολύ μερικώς και μάλλον αρκετά ρεφορμιστικά) να απαντήσουμε και το 2015, όταν μιλούσαμε για την κατάργηση των ΜΑΤ, αλλά υπήρχαν ακόμα περιστατικά μαζικής αντικοινωνικής βίας (εκείνη την περίοδο κυρίως στη Νέα Φιλαδέλφεια), και ήταν ταυτόχρονα σαφές ότι δεν ήμασταν σε περίοδο που θα συγκροτούνταν πολιτοφυλακές.
Εξάλλου, τα Τέμπη ανέδειξαν την ανάγκη προγραμματικών επεξεργασιών και για τον τρόπο απονομής δικαιοσύνης και στο σήμερα, εκεί που δεν το περιμένουμε. Όταν η ίδια η συγκυρία μας θέτει το ζήτημα, δεν γίνεται να ανατρέχουμε μόνο στο παράδειγμα των Ζαπατίστας ή των λαϊκών δικαστηρίων επί ΕΑΜ. Πλευρές ενός τέτοιου προβληματισμού ανέδειξε η Γ. Κούρτοβικ σε 2 εκδηλώσεις την προηγούμενη χρονιά και στην κατεύθυνση αντίστοιχων μεταρρυθμίσεων και τομών: i) για τον τρόπο ανάδειξης της ηγεσίας της δικαστικής εξουσίας και τη μη δυνατότητα ανάληψης πολιτικών θέσεων στη συνέχεια, ii) αλλαγή του τρόπου εισαγωγής και λειτουργίας στη σχολής δικαστών, iii) αναγκαστική εκπαίδευση των δικαστών στην πραγματικότητα των φυλακών, iv) ενίσχυση του θεσμού του λαϊκού δικαστή, όπως συνέβαινε σε ένα βαθμό με τα μικτά ορκωτά δικαστήρια.
- Η επικαιρότητα τέτοιων στρατηγικών επεξεργασιών ακόμα και στη σημερινή φάση υποχώρησης και άμυνας προκύπτει, επιπλέον, από την ιστορική διαπίστωση ότι ο πολιτικός χρόνος δεν κινείται ομαλά και γραμμικά. Υπάρχουν περίοδοι νηνεμίας και περίοδοι εξάρσεων, όταν ο χρόνος στην πολιτική συμπυκνώνεται απότομα, για τις οποίες απαιτείται προηγούμενη πολιτική και οργανωτική προετοιμασία. Το 2007 σχεδόν κανένας δεν μπορούσε να προβλέψει την διεθνή οικονομική κρίση του 2008 και την κατάσταση στην Ελλάδα το 2011, μόλις 4 χρόνια μετά. Όμως η απουσία στρατηγικής απέναντι στο κράτος, ή έστω σοβαρής επίγνωσης των μεταλλάξεων που προκαλεί η ενσωμάτωση σε αυτό, οδήγησε -μαζί με άλλους παράγοντες- στην κρατικοποίηση του ΣΥΡΙΖΑ. Κρατικοποίηση που ξεκίνησε ήδη από το 2012 μέσα από την διευρυμένη εμπλοκή στον κοινοβουλευτικό μηχανισμό χωρίς τις απαιτούμενες άμυνες. Ακόμα και σε αριστερές τάσεις του, επικράτησε η αντίληψη ότι αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία και για την μετέπειτα εξέλιξη των πραγμάτων είναι η εκλογή πολλών βουλευτών και η ανάδειξη υπουργών που θα καθορίσουν το συσχετισμό. Αντίθετα όμως, αυτό που χρειάζεται είναι προετοιμασία για τις απαραίτητες τομές στους κρατικους μηχανισμούς, όπως και μια τέτοια λειτουργία και δομή του πολιτικού φορέα της ανατροπής, που να επιτρέπει την υποταγή μιας ενδεχόμενης κυβέρνησης της αριστεράς σε αυτόν τον πολιτικό φορέα, αλλά και στις δομές κοινωνικής αυτοοργάνωσης που θα ξεπηδήσουν· και με αντίστοιχες πρόνοιες ώστε σημαντικά καθοδηγητικά τμήματα ενός τέτοιου πολιτικού φορέα να παραμείνουν εκτός κυβερνητικών μηχανισμών. Διαφορετικά, η ενσωμάτωση στο κράτος θα είναι αναπόφευκτη· παραδείγματα σαν αυτό του Α. Μπαλτά που παρατίθεται στη συνέχεια, είναι χαρακτηριστικά.
Στην προσπάθεια αυτή θα χρειαστεί πέρα από τις τομές αποδιάρθρωσης του σκληρού κρατικού πυρήνα, η πρόνοια ώστε ταυτόχρονα:
α) να παραμείνουν σε λειτουργία και να ενισχυθούν και να μετασχηματιστούν πλευρές που σήμερα αποκαλούμε “κοινωνικό κράτος” όπως η δημόσια υγεία και εκπαίδευση.
β) να ενισχύεται μια διαδικασία διαρκούς μεταφοράς πόρων και εξουσίας προς τα “κάτω” και “έξω”
γ) το ενδεχόμενο θεσμοποίησης μηχανισμών επιβολής της βούλησης των καταπιεζόμενων απέναντι στον αστικό συνασπισμό εξουσίας (δηλαδή το μπλοκ που σχηματίζει η αστική τάξη με τους συμμάχους της).
Χρειάζεται επομένως να αρχίσουμε να έχουμε και πιο συγκεκριμένες επεξεργασίες για μια μεταβατική κατάσταση στο κρατικό πλαίσιο: το δημόσιο σύστημα εκπαίδευσης, τις δομές υγείας, την παραγωγή και διαχείριση ενέργειας, τις επιμέρους δομές άσκησης διοίκησης κλπ. Αυτό θα μας επιτρέψει να καταλαβαίνουμε και για τι πράγμα μιλάμε κάθε φορά, και να ξεφύγουμε από παλιότερες κωδικοποιήσεις που έχουμε “κληρονομήσει” (προλεταριακό κράτος, μαρασμός του κράτους κοκ) και κάποιες φορές λειτουργούν συσκοτιστικά, αν δεν αναλυθούν πρώτα ως προς το περιεχόμενό τους. Σε μια τέτοια συζήτηση ενδεχομένως να προκύψουν και νέες περιγραφές για τις κρατικές δομές της περιόδου του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού, όπως οι “πολιτικές και διοικητικές δομές των εργαζόμενων τάξεων”. Για παράδειγμα, ο Γ. Μηλιός το κωδικοποιούσε παλιότερα στις Θέσεις ως «νέου τύπου κρατικό θεσμικό πλαίσιο», και ο Ε. Μπαλιμπάρ ως «κράτος – μη κράτος», αναδεικνύοντας τον προβληματισμό του Μαρξ ειδικά μετά την παρισινή Κομμούνα. Έχει ενδιαφέρον ότι ο ορισμός για ένα διαφορετικό κράτος απασχολεί μαζικά -και όχι μόνο τις πολιτικές πρωτοπορίες- σε χώρες και περιόδους ανατροπών: Για παράδειγμα στις συζητήσεις για το νέο Σύνταγμα της Βολιβίας, υιοθετήθηκε ο όρος “ολοκληρωμένο κράτος”, εννοώντας το συμπεριληπτικό, έναντι του προηγούμενου συγκεντρωτικού, μονο-πολιτισμικού, με τις ρίζες στην αποικιοκρατία κλπ. Σε αυτή τη συζήτηση, είναι χρήσιμη και μια παλιότερη επεξεργασία του χώρου της ΑΡΑΝ το 2012-2013, μέσα από το “Εκτός Γραμμής”, που επιχείρησε να προσεγγίσει τον προαναφερθέντα κόμβο της κυβέρνησης και την δυαδική εξουσία σε διαφορετικές ιστορικές φάσεις.
Ιστορίες από την κρατική κρύπτη
Η παράθεση των παρακάτω μικρών ιστοριών από την περίοδο της πρώτης 6μηνης κυβέρνησης των ΣΥΡΙΖΑ – ΑΝΕΛ, έχει στόχο να φανούν λίγες μόνο από τις πλευρές λειτουργίας του κρατικού μηχανισμού που θα χρειαστεί να αντιμετωπιστούν. Τέτοιες πλευρές χρειάζεται να ενταχθούν σε μια συνολικότερη ανάλυση του σημερινού ελληνικού αστικού κράτους και της διαπλοκής των μηχανισμών του με διεθνείς μηχανισμούς, για να σκεφτούμε και αντίστοιχα μέτρα αντιμετώπισης
Ιστορία 1η: Ο Νομικός Σύμβουλος του κράτους
Ο ΣΥΡΙΖΑ είχε ως διακηρυγμένο στόχο το να κλείσουν οι Σκουριές, αλλά συγχρόνως ήθελε να βρει τρόπο να μην βρεθούν ταυτόχρονα απολυμένοι 2000 εργάτες, ώστε να περιορίσει το πολιτικό κόστος. Για να βρεθεί λύση, έγιναν επανειλημμένες κλειστές συσκέψεις στο αρμόδιο υπουργείο (Παραγωγικής Ανασυγκρότησης, Περιβάλλοντος και Ενέργειας). Σε μία από αυτές τις κλειστές συσκέψεις, συμμετείχε και ο αρμόδιος νομικός σύμβουλος του κράτους. Όταν ανοίγει η συζήτηση για το πώς θα σταματήσει η εξόρυξη, ο νομικός σύμβουλος παρεμβαίνει: «Δεν μπορείτε να αναιρέσετε οποιαδήποτε νομικά δεσμευτική συμφωνία έχει κάνει η προηγούμενη κυβέρνηση. Το κράτος έχει συνέχεια». Ο νομικός σύμβουλος πρακτικά δήλωνε ότι απαγορεύεται η εκλεγμένη κυβέρνηση να κάνει πολιτική, εφόσον αυτή η πολιτική επιχειρούσε να ανακόψει τη συνέχεια των προηγούμενων πολιτικών. Η επίκληση της «συνέχειας του κράτους» αποτελεί χαρακτηριστική έκφραση αυτού που ο Αλτουσέρ περιέγραφε ως ιδεολογική λειτουργία του κράτους: την παρουσίαση των ιστορικά διαμορφωμένων σχέσεων εξουσίας ως φυσικών και αναπόφευκτων. Στην πράξη, όμως, πρόκειται για έναν μηχανισμό πειθάρχησης πιο “ατίθασων” κυβερνήσεων ή υπουργών που μπορεί να προκύπτουν, στην πολιτική εξουσία του αστικού συνασπισμού εξουσίας και στις ήδη υπάρχουσες καπιταλιστικές δεσμεύσεις. Λειτουργία που θωρακίζεται και νομικά/δικαστικά.
Προκύπτει επομένως το ερώτημα: Πώς “κόβεται” η συνέχεια του κράτους; Έχουμε να διδαχτούμε από τα παραδείγματα της Λατινικής Αμερικής και τις συντακτικές συνελεύσεις; Είναι επαρκή “νομοθετικά” μέτρα (όπως μία Συντακτική Συνέλευση) που δεν αναγνωρίζουν τις προηγούμενες κρατικές πολιτικές, εάν μιλάμε για μια διαδικασία που περνάει και μέσα από την κυβερνητική εξουσία; Ποιες άλλες τομές σημαίνει αυτό στη δικαστική εξουσία, τόσο στο νομικό πλαίσιο όσο και στις διαδικασίες απονομής της; Ειδικά στην περίπτωση των Σκουριών, έχει αξία και η περιγραφή του Ν. Αναστασιάδη πως θα μπορούσε την περίοδο του ‘15 το ίδιο το κίνημα να επιβάλει το σταμάτημα της εξόρυξης.
Ιστορία 2η: Για τα ευρωπαϊκά προγράμματα χρηματοδότησης
Είναι προφανές για εμάς ότι μια ανατρεπτική διαδικασία περνάει από τη ρήξη με την ευρωζώνη και την Ευρωπαϊκή Ένωση, και πρέπει να θεωρείται δεδομένο ότι οι ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις θα σταματήσουν. Όμως η παρακάτω ιστορία έχει μια αξία για το πόσο ανέτοιμος και απρόθυμος (αναλόγως πολιτικής τάσης) ήταν ο ΣΥΡΙΖΑ για τέτοιες συγκρούσεις. Εξάλλου η “συνέχεια του κράτους” χρειάζεται να αντιμετωπιστεί σε όλο το φάσμα των κρατικών χρηματοδοτήσεων.
Όταν ο Γ. Σταθάκης ανέλαβε το Υπουργείο Οικονομίας, υπήρξαν μέλη του ΣΥΡΙΖΑ σε αντίστοιχες επιτροπές, με γνώση των προγραμμάτων, τα οποία πρότειναν το άμεσο πάγωμα όλων των προγραμμάτων ΕΣΠΑ που έτρεχαν: Το πρόγραμμα της περιόδου είχε ήδη συμφωνηθεί από τη ΝΔ (περίοδος 2014-2020). Επομένως έπρεπε να παγώσουν χρηματοδοτήσεις, υλοποιήσεις κλπ, για να εξετάσει η νέα κυβέρνηση τι θέλει να υλοποιήσει, τι όχι, να απορρίψει συμφωνηθέντα, να κατευθύνει αλλού χρηματοδοτήσεις κλπ. Δεν μιλάμε καν για ρήξη αλλά για αναδιαπραγμάτευση του ΕΣΠΑ, εκείνη την περίοδο. Η πρότασή τους αγνοήθηκε πανηγυρικά, όχι μόνο από τον υπουργό που απάντησε πως «αυτά δεν γίνονται, δεν αλλάζουμε τίποτα», αλλά και από την ανώτερη υπαλληλία του υπουργείου (μεταξύ αυτών και αρκετοί δημοκράτες ή και αριστερής κατεύθυνσης) η οποία σοκαρίστηκε ακόμα και στο άκουσμα της πρότασης. Είχαν εκπαιδευτεί πως “δουλειά τους” είναι κυρίως να διασφαλίζουν την ομαλή διεκπεραίωση των προγραμμάτων και τους μεγάλους ρυθμούς απορρόφησης των κονδυλίων.
Πέρα από το ζήτημα των χρηματοδοτήσεων προκύπτει επομένως και το ερώτημα του μετασχηματισμού της υπαλληλίας, η οποία έχει εκπαιδευτεί σε μία δουλειά που αναπαράγει την καπιταλιστική εξουσία και δη με συγκεκριμένο τρόπο· είναι ξεχωριστό ερώτημα πώς αντιμετωπίζονται ιδιοτελή αντιδραστικά κυκλώματα, όπως αυτό της επόμενης ιστορίας
Ιστορία 3η: ΣΕΠΕ
Στην ανώτερη κρατική γραφειοκρατική υπαλληλία συγκροτούνται όμως και κυκλώματα, απευθείας συνδεδεμένα με ιδιωτικά επιχειρηματικά συμφέροντα, με ανοιχτή διαφθορά. Ένα πιο πρόσφατο (2022) σχετικά γνωστό παράδειγμα αφορά την επιθεώρηση εργασίας: έναν θεσμό κατάκτηση του εργατικού κινήματος για την προστασία των εργαζομένων από τις εργοδοτικές αυθαιρεσίες. Υπάρχουν όμως προϊστάμενοι που όχι μόνο αποφεύγουν να ελέγξουν συγκεκριμένους εργοδότες αλλά τους προειδοποιούν για να αποφύγουν τους ελέγχους, και μάλιστα κυνηγάνε εκδικητικά τους ευσυνείδητους. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η κατακραυγή της παράταξης του Αντίλογου δικαίωσε τον εργαζόμενο. Οι περιπτώσεις διαφθοράς δεν αποτελούν όμως πολλές φορές «παρεκκλίσεις», αλλά οργανικό στοιχείο της λειτουργίας του καπιταλιστικού κράτους. Όπως έχει αναδείξει μεταξύ άλλων ο Γκράμσι, το κράτος περιλαμβάνει τόσο τον καταναγκασμό όσο και την ηγεμονία, και συχνά η διαπλοκή λειτουργεί ως μηχανισμός σταθεροποίησης της κυρίαρχης τάξης. Προκύπτει έτσι το προφανές ερώτημα για το πώς σπάνε θύλακες της ανώτερης κρατικής υπαλληλίας που θα είναι σίγουρα εχθρικοί σε μία ανατρεπτική διαδικασία;
Ιστορία 4η: Αριστείδης Μπαλτάς
Αυτή την ιστορία την έχει διηγηθεί ο Αριστείδης Μπαλτάς δημοσίως σε συνέντευξή του στον Leo Panitch για το περιοδικό Jacobin. Ο Μπαλτάς ήταν από τους πιο γνωστούς έλληνες μαρξιστές του ρεύματος του δομισμού, ενώ αποτέλεσε ουσιαστικά τον ιδεολογικό καθοδηγητή ενός από τα κεντρικά ρεύματα του Συνασπισμού και της Νεολαίας Συνασπισμού για πολλά χρόνια. Η συνέντευξη αυτή είναι μια τραγική (με την κλασική έννοια) στιγμή του Μπαλτά, ο οποίος ενώ περιγράφει την απορρόφησή του από τον κρατικό μηχανισμό, την ίδια στιγμή την αρνείται: Μέσα στη συνέντευξη ο Μπαλτάς α) υποστηρίζει ότι εσκεμμένα αποκόπηκε από το κόμμα ως υπουργός για ένα διάστημα! β) εξηγεί το πώς έχανε την επαφή με την πραγματικότητα και την κομματική συζήτηση εκτός υπουργείου, κάτι που προκύπτει “αντικειμενικά” από την πολύωρη δουλειά του μέσα στο υπουργείο. γ) υποστηρίζει ότι ο ίδιος -θεωρητικά ακραιφνής δομιστής- δεν αισθάνεται παγιδευμένος στην δομή του κράτους και του υπουργείου, παρότι έχει ουσιαστικά περιγράψει αυτή την παγίδευση σε ολόκληρη τη συνέντευξη.
Από αυτή την εμπειρία προκύπτει αβίαστα η ανάγκη να αποτραπεί η διαδικασία απορρόφησης από τον κρατικό μηχανισμό, που δεν είναι ατομική περίπτωση αλλά δομικό φαινόμενο. Αρκεί να υπάρχουν παράλληλες δομές λαϊκού ελέγχου, βέτο, νομοθέτησης; Μήπως ακόμα και σε μιά κατάσταση κυβέρνησης της αριστεράς χρειάζεται να καταργηθεί ο υπουργός ως τέτοιος και τα υπουργεία να διοικούνται επιπλέον από επιτροπές; Μήπως χρειάζεται μεταβατική πρόταση για την ίδια τη δομή του “υπουργείου”;
Οι παραπάνω ιστορίες περιγράφουν περιορισμένες πτυχές της θεσμικής υλικότητας μιας συγκεκριμένης πλευράς του κράτους (της κεντρικής διοίκησης των υπουργείων). Αναδεικνύουν όμως την ανάγκη να υπάρξει μια νέα θεωρητική προσπάθεια ανάλυσης του σύγχρονου κράτους, ώστε να προκύψουν και i) η αντίστοιχη συνολική προσέγγιση απέναντι στο κράτος, ii) οι μεταβατικές ρήξεις που χρειάζονται για να προστατευθεί ένα ανατρεπτικό εγχείρημα κατάκτησης της πολιτικής εξουσίας, ως τμήμα ενός μεταβατικού προγράμματος. Ρήξεις που δεν πρόκειται απλώς να ψηφιστούν ως νομοθετικές αλλαγές, αλλα θα χρειαστεί να επιβληθούν από τον κινητοποιημένο και οργανωμένο λαό. iii) η πολιτική και οργανωτική προετοιμασία που απαιτείται για έναν πολιτικό φορέα που θα φιλοδοξήσει να αναλάβει μια τέτοια προσπάθεια. Μπορεί στη σημερινή συγκυρία τέτοια καθήκοντα να φαντάζουν μακρινά, είναι ανάγκη όμως η στρατηγική αναζήτηση για τους βασικούς άξονες αυτής της διαδικασίας να προχωρήσει από σήμερα.
Γιάννος Γιαννόπουλος,
ΣΒ Μελέτης – Κατασκευής – Ενέργειας – Βιομηχανίας
