Μέσα στο καλοκαίρι, επιχειρώντας να περιορίσει τις κοινωνικές αντιδράσεις, η κυβέρνηση της ΝΔ επαναφέρει το σχέδιό της για την αναδιάρθρωση της διαχείρισης του νερού. Με δύο παράλληλες διαβουλεύσεις – για το νομοσχέδιο αναδιοργάνωσης των παρόχων ύδρευσης και για την Εθνική Στρατηγική για τα Ύδατα – επιχειρεί να θεμελιώσει ένα νέο μοντέλο διαχείρισης, το οποίο, πίσω από το λεξιλόγιο του «εκσυγχρονισμού» και της «ανθεκτικότητας», προωθεί τη συγκέντρωση και την περαιτέρω εμπορευματοποίηση των υπηρεσιών ύδατος.
Η Εθνική Στρατηγική διαμορφώνει το νέο πλαίσιο πολιτικής για το νερό. Το νομοσχέδιο θεσμοθετεί τους φορείς και τους μηχανισμούς που θα εφαρμόσουν αυτή την πολιτική, αρχής γενομένης από την ΕΥΔΑΠ και την ΕΥΑΘ. Μαζί αποτυπώνουν μια συγκεκριμένη επιλογή: τη μετάβαση από ένα αποκεντρωμένο σύστημα δημοτικών υπηρεσιών σε ένα συγκεντρωτικό μοντέλο διοίκησης, με μεγάλους περιφερειακούς παρόχους, ισχυρή ρυθμιστική εποπτεία και λειτουργία που θα βασίζεται ολοένα περισσότερο σε ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια.
Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι η χώρα αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα στη διαχείριση του νερού. Η κλιματική κρίση, που αναμένεται να εντείνει τη συχνότητα και τη διάρκεια των περιόδων ξηρασίας, οι μεγάλες απώλειες στα δίκτυα, η υπεράντληση των υπόγειων υδροφορέων, η υποβάθμιση των οικοσυστημάτων και η χρόνια εγκατάλειψη των δημόσιων υποδομών απαιτούν άμεσες και ουσιαστικές παρεμβάσεις. Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν χρειάζονται πολιτικές για τη διαχείριση των υδάτων, αλλά ποια συμφέροντα υπηρετούν και προς ποια κατεύθυνση οδηγούν.
Αντί η κυβέρνηση να αντιμετωπίσει τις αιτίες που οδήγησαν πολλές ΔΕΥΑ σε οικονομική και λειτουργική ασφυξία – τη διαρκή υποχρηματοδότηση, την υποστελέχωση, την αύξηση του ενεργειακού κόστους λόγω της παραμονής τους στο οικιακό τιμολόγιο, την έλλειψη τεχνικής υποστήριξης και τις περιορισμένες δυνατότητες χρηματοδότησης – επιλέγει να μεταφέρει τις αρμοδιότητές τους σε δύο μεγάλες ανώνυμες εταιρείες και προαναγγέλλει αντίστοιχες συγχωνεύσεις και στην υπόλοιπη χώρα.
Η ΕΥΔΑΠ και η ΕΥΑΘ διευρύνουν σημαντικά την περιοχή ευθύνης τους, αναλαμβάνοντας σταδιακά τη λειτουργία των υπηρεσιών ύδρευσης, αποχέτευσης και άρδευσης σε μεγάλες γεωγραφικές ενότητες. Μαζί μεταφέρονται δίκτυα, προσωπικό, οικονομικές υποχρεώσεις, συμβάσεις και περιουσιακά στοιχεία. Οι δήμοι περιορίζονται σε συμβουλευτικό ρόλο, ενώ η διαχείριση συγκεντρώνεται σε δύο εταιρικά σχήματα. Η αναδιάρθρωση αυτή δεν εξαντλείται στην επέκταση της ΕΥΔΑΠ και της ΕΥΑΘ, καθώς ήδη έχει προαναγγελθεί ότι θα ακολουθήσει αντίστοιχη αναδιοργάνωση και στην υπόλοιπη χώρα, με τη δημιουργία νέων μεγαλύτερων παρόχων μέσα από συγχωνεύσεις ΔΕΥΑ ή από υπερτοπικούς φορείς, όπως ο ΟΔΥΘ στη Θεσσαλία, οι οποίοι συγκεντρώνουν ολοένα περισσότερες αρμοδιότητες στον σχεδιασμό και τη διαχείριση των υδάτων.
Διαμορφώνεται έτσι σταδιακά μια ιδιότυπη «αγορά νερού». Όχι μια ανταγωνιστική αγορά με τη στενή έννοια, αλλά ένα ολιγοπωλιακό σύστημα λίγων ισχυρών παρόχων, ισχυρής ρυθμιστικής εποπτείας και ενιαίας κοστολόγησης, στο οποίο το νερό αντιμετωπίζεται ολοένα και περισσότερο ως οικονομικό αντικείμενο. Η εμπειρία από άλλους τομείς των δημόσιων υποδομών δείχνει ότι τέτοιες αναδιαρθρώσεις αποτελούν συχνά τον προθάλαμο για μεγαλύτερη εμπλοκή ιδιωτικών συμφερόντων μέσω εργολαβιών, ΣΔΙΤ, αναθέσεων και επιμέρους ιδιωτικοποιήσεων. Η επιλογή αυτή παρουσιάζεται ως τεχνική αναγκαιότητα. Στην πραγματικότητα αποτελεί μια βαθιά πολιτική επιλογή.
Ακόμη, η συνεχής διεύρυνση της ΕΥΔΑΠ δεν μπορεί να εξεταστεί αποκομμένα από τις νέες υδροβόρες χρήσεις που προωθούνται στην Αττική. Η συγκέντρωση της διαχείρισης των υδατικών πόρων σε έναν ενιαίο πάροχο διευκολύνει τον σχεδιασμό και την εξυπηρέτηση ολοένα μεγαλύτερων υδροβόρων χρήσεων, όπως τα υπό σχεδιασμό data centers στην Ανατολική Αττική. Παράλληλα, δημιουργεί ένα ευνοϊκότερο πολιτικό πλαίσιο για την προώθηση φαραωνικών έργων μεταφοράς νερού, όπως το σχέδιο «Εύρυτος» με την εκτροπή υδάτων από τον π. Καρπενησιώτη, τα οποία παρουσιάζονται ως αναγκαία για την κάλυψη αυξανόμενων αναγκών, χωρίς προηγουμένως να έχει εξαντληθεί το δυναμικό εξοικονόμησης, περιορισμού των διαρροών και επαναχρησιμοποίησης νερού.
Ταυτόχρονα, η Εθνική Στρατηγική εισάγει ένα πλαίσιο στο οποίο κυριαρχούν η οικονομική βιωσιμότητα των παρόχων, η πλήρης ανάκτηση του κόστους, η συνεχής αξιολόγηση της απόδοσης, η ενίσχυση της ρυθμιστικής εποπτείας της ΡΑΑΕΥ και η συγκέντρωση των υπηρεσιών σε μεγαλύτερα επιχειρησιακά σχήματα. Η προστασία του νερού συνδέεται έτσι με ένα μοντέλο διοίκησης που αντιμετωπίζει τις υπηρεσίες ύδατος ολοένα περισσότερο ως οικονομική δραστηριότητα.
Η κυβέρνηση επιχειρεί να παρουσιάσει αυτή την επιλογή ως μια ουδέτερη τεχνική μεταρρύθμιση. Δεν είναι. Πρόκειται για μια βαθιά ιδεολογική επιλογή που αντιμετωπίζει το νερό όχι ως κοινωνικό δικαίωμα αλλά ως οικονομικό πόρο που πρέπει να διοικείται με τους κανόνες της αγοράς. Η εμπορευματοποίηση του νερού δεν ξεκινά όταν πωλείται μια δημόσια επιχείρηση. Ξεκινά όταν οι υπηρεσίες οργανώνονται με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια, όταν η οικονομική αποδοτικότητα μετατρέπεται σε βασικό δείκτη επιτυχίας, όταν η ανάκτηση του κόστους υπερισχύει του κοινωνικού ρόλου των δημόσιων υπηρεσιών, όταν η τοπική δημοκρατική λογοδοσία υποχωρεί απέναντι στην εταιρική διοίκηση και όταν ο πολίτης αντιμετωπίζεται κυρίως ως καταναλωτής μιας υπηρεσίας.
Η αναφορά ότι «το νερό αποτελεί δημόσιο αγαθό» δεν αρκεί όταν δεν συνοδεύεται από ισχυρές θεσμικές εγγυήσεις. Δεν υπάρχει ρητός αποκλεισμός κάθε μορφής ιδιωτικοποίησης ή παραχώρησης βασικών λειτουργιών. Δεν κατοχυρώνεται ότι οι υπηρεσίες ύδρευσης και αποχέτευσης και οι κρίσιμες υποδομές τους θα παραμείνουν μόνιμα υπό δημόσιο, κοινωνικό και δημοκρατικό έλεγχο. Αντίθετα, δημιουργείται ένα θεσμικό περιβάλλον που καθιστά ευκολότερη τη σταδιακή διείσδυση ιδιωτικο-οικονομικών πρακτικών στη λειτουργία των υπηρεσιών.
Η κατεύθυνση αυτή έρχεται σε αντίθεση ακόμη και με το πνεύμα των αποφάσεων του Συμβουλίου της Επικρατείας, το οποίο έχει επανειλημμένα επισημάνει ότι οι υπηρεσίες ύδρευσης αποτελούν υπηρεσίες ζωτικής σημασίας και πρέπει να τελούν υπό αυξημένο δημόσιο έλεγχο. Αντί η κυβέρνηση να ενισχύσει αυτή τη θεσμική θωράκιση, επιχειρεί να την παρακάμψει μέσω μιας νέας αρχιτεκτονικής διαχείρισης, η οποία διατηρεί τον τυπικά δημόσιο χαρακτήρα αλλά μετασχηματίζει τον τρόπο λειτουργίας των υπηρεσιών σύμφωνα με τις επιταγές της αγοράς.
Την ίδια στιγμή, η περιβαλλοντική διάσταση παραμένει αδύναμη. Παρά τις αναφορές, απουσιάζουν δεσμευτικοί στόχοι για τη μείωση των διαρροών, την αποκατάσταση των υπόγειων υδροφορέων, τον περιορισμό των ανεξέλεγκτων υδροληψιών και την επαναχρησιμοποίηση των επεξεργασμένων λυμάτων. Η οικολογική προστασία παραμένει σε μεγάλο βαθμό διακηρυκτική, ενώ η αναδιοργάνωση των παρόχων προωθείται με συγκεκριμένα θεσμικά εργαλεία και αυστηρά χρονοδιαγράμματα. Αυτό αποκαλύπτει ποιες είναι οι πραγματικές προτεραιότητες της κυβερνητικής πολιτικής.
Η χώρα χρειάζεται μια εντελώς διαφορετική κατεύθυνση στην υδατική της πολιτική. Μια κατεύθυνση που θα ξεκινά από τη διαχείριση της ζήτησης και την προστασία των υδατικών πόρων και όχι από τη διαρκή αναζήτηση νέων φαραωνικών έργων και νέων φορέων. Προτεραιότητα πρέπει να αποτελέσουν η δραστική μείωση των διαρροών στα δίκτυα ύδρευσης, η επαναχρησιμοποίηση των επεξεργασμένων λυμάτων, ο τεχνητός εμπλουτισμός των υπόγειων υδροφορέων, η προστασία των περιοχών τροφοδοσίας πηγών και υδροφορέων, η εξοικονόμηση νερού στη γεωργία μέσω εκσυγχρονισμού των αρδευτικών δικτύων και αλλαγών στις καλλιεργητικές πρακτικές, η αποκατάσταση ποταμών και υγροτόπων. Παράλληλα, απαιτείται ουσιαστική ενίσχυση των ΔΕΥΑ με σταθερή δημόσια χρηματοδότηση, μόνιμο επιστημονικό και τεχνικό προσωπικό και σύγχρονες υποδομές, καθώς και δημοκρατικός έλεγχος με ενεργό συμμετοχή της αυτοδιοίκησης, των εργαζομένων και των τοπικών κοινωνιών.
Το νερό δεν είναι ούτε προϊόν, ούτε πεδίο επιχειρηματικής δραστηριότητας. Είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα και κοινό αγαθό. Η διαχείρισή του δεν μπορεί να υπακούει στη λογική της αγοράς, αλλά στις ανάγκες της κοινωνίας και στην προστασία των οικοσυστημάτων. Έτσι, τα δύο κείμενα πρέπει να αποσυρθούν γιατί υπηρετούν μια συγκεκριμένη πολιτική κατεύθυνση: τη συγκέντρωση της διαχείρισης, την υποβάθμιση του ρόλου της αυτοδιοίκησης, τη μετατροπή των υπηρεσιών ύδατος σε επιχειρησιακές μονάδες και την περαιτέρω εμπορευματοποίηση του νερού.
Όχι στη γιγάντωση της ΕΥΔΑΠ και της ΕΥΑΘ.
Όχι στις συγχωνεύσεις των ΔΕΥΑ.
Όχι στη μετατροπή του νερού σε εμπόρευμα.
Για αποκλειστικά δημόσιο χαρακτήρα της διαχείρισης νερού, με δημοκρατικό έλεγχο, οικολογική διαχείριση και πρόσβαση για όλες και όλους.
